Verkið heitir Máttur hinna veiku og er annað bindi í þriggja verka ritröð um þetta rómaða stríð sem Íslendingar sjá í rósrauðum bjarma. Þegar svo er verður stutt í ofureinfaldanir. Einhugur þjóðar skipti öllu en var svo mikill einhugur innanlands, og var þetta svona mikill sigur?
Í grófum dráttum má skipta þessum átökum í þrennt. Við færum landhelgina út, fyrst í þrjár, svo fjórar, þá í tólf, úr tólf í fimmtíu og svo loks úr fimmtíu í tvö hundruð mílur. Á tiltölulega skömmum tíma.
Þetta er mikill doðrantur og menn liggja kannski ekkert í makindum með bókina á maganum og lesa? Þú þarft upphandleggsvöðva í það.
„Já. Þú þarft kannski að hafa einhvern svona púða eða eitthvað slíkt og lýkur ekki við bókina í einum rykk. Þetta eru tæpar 600 blaðsíður og fjalla um þrjú ár en það vona ég þá að gefi til kynna að það sé frá mörgu að segja,“ segir Guðni sem er sáttur við bókina.
Tom Clancy meðal áhrifavalda
Það má gjarnan koma fram að bókin, sem er ríkulega myndskreytt, er afar læsileg og reyndar æsispennandi. Sagnfræðin getur verið með ýmsu móti, eflaust hafa margir þá mynd af henni að hún sé staglkennd upptalning á þurrum staðreyndum. En það eru ýmsir skólar innan sagnfræðinnar.
„Ég átti svona Evrekustund, þegar það rann upp fyrir mér ljós að það væri hægt að skrifa þessa sögu á kannski mjög skemmtilegan máta. Auðvitað hef ég skrifað lærðar greinar og heila doktorsritgerð um hluta þessarar sögu þar sem, eins og gefur að skilja eðli málsins samkvæmt, áherslan er ekki á skemmtanagildi.
En svo átti ég mér alltaf þann draum að koma þessari sögu í þann búning að bara venjulegt fróðleiksfúst fólk hefði áhuga á að lesa og finnast sagan það spennandi að það vildi halda áfram.“
Guðni segir að þetta hafi komið til sín þegar hann var að lesa bók eftir Tom Clancy, spennusagnahöfundinn mikla.
„Hann skrifaði meðal annars „Leitina að rauða október“, mikið kafbátadrama í kalda stríðinu og kalda stríðið hans er og kýr. Það var önnur bók sem gerist að meginhluta til á Íslandi sem heitir á ensku „Red Storm Rising“ og ég var að lesa hana og hugsaði með mér að það væri jafnvel hægt að segja sögu þorskastríðanna á svipaðan máta, því að í þeirri sögu færist sjónarsviðið frá einum stað til annars. Einn morguninn ertu kannski í höfuðstöðvum NATO og svo eftir hádegi ertu kominn til Moskvu, svo út á kafbát. Og ég sá fyrir mér að þetta væri alveg kjörinn rammi fyrir sögu átakanna sem hér áttu sér stað um þorsk.“
Hinn hundfúli Lúðvík
Og leynivopnið ógurlega, klippurnar, eru þarna komnar til skjalanna?
„Já, klippurnar og það allt saman. Og talandi um klippurnar, ef við vöðum okkur úr einu í annað, þá fyrst tekst íslenskum varðskipsmönnum að klippa á togvíra bresks togara 5. september 1972.“
Og það var Ægir?
„Já, einmitt, Ægir 5. september 1972, sem er þriðjudagur, þá byrjum við í stjórnstöð Landhelgisgæslunnar á Seljavegi. Stuggað við bresku ómerktunum með víraklippum, kemur skeyti. Svo förum við í Stjórnarráðshúsið, þar er Lúðvík Jósepsson, hundfúll yfir linkind Landhelgisgæslunnar, sjávarútvegsráðherra, sem var alltaf harkan sex. Svo erum við komin inn um borð í Ægi. Þar er klippum slakað í sjó. Svo förum við yfir í landhelgisbrjótinn sjálfan, Peter Scott, togara frá Hull. Og svo erum við komin um borð í Óðin sem er þarna nærri og annan breskan togara.
Svo förum við í utanríkisráðuneytið. Þannig að þarna segir maður frá í nútíð. Þetta heitir á lærðri latínu, praesens historicum ef ég man rétt. Þá er frásagnarstíllinn þannig að þú ert á staðnum og segir frá í nútíð þótt þetta hafi gerst í gamla daga. Þannig held ég að þú náir að búa til meiri spennu, meira drama, með þeim hætti. En svo eru kaflar þar sem við reynum að útskýra og álykta.“
Hundfúll Lúðvík! Þetta er skemmtilegt að lesa í sagnfræðiriti. Og óvænt. Er ekki ríkjandi sú trú meðal almennings að ef þér tekst að vera skemmtilegur þá ertu um leið orðinn óáreiðanlegur sögumaður?
„Jú, í heimi hinna þröngu fræða þá getur tilfinningin verið sú, því miður jafnvel, að sé textinn skemmtilegur og læsilegur geti hann nú varla verið fræðilegur.“
Getur ekki skáldað
„Ég er ekki að finna upp eitthvað nýtt, er alls ekkert einn á báti og er enginn dómari í eigin sök. En við eigum svo marga frábæra fræðimenn sem tekst að tvinna þetta tvennt saman og nú sko hætti ég á að móðga gamla vini og kollega, en sjáum til dæmis: Ég tek bara eitt, ég tek tvö nöfn bara og þá látum við það bara vera málsvara kvenna og karla, Kristínu Svövu Tómasdóttur, Fröken Dúllu.“
Öldungis frábær bók…
„Já, alveg frábært sagnfræðirit. Skáldagáfan mögnuð. Guðjón Friðriksson, sagnfræðingur og rithöfundur, bókin hans um Jón Sigurðsson, Jón forseta, hún stendur mér nærri. Ég er núna Jóns Sigurðssonar prófessor í sagnfræði og hef notið þess mjög að fara öðru hvoru að Hrafnseyri, fæðingarstað Jóns. En ævisaga Jóns Sigurðssonar sem Guðjón setti saman af mikilli list, þar fléttast saman frábær rannsókn, frábær heimildaöflun, en svo leyfir hann sér að skálda í eyður. Ég fer ekki svo langt í þessu.“
Guðni segist reyndar ekki geta skáldað.
„Ég hef prófað það. Ég ætlaði eitt sinn, þegar ég var ungur og upprennandi sagnfræðingur, að setja atburði á svið. En ég fann að ég gat aldrei kveikt á þessari skáldagáfu. Allar mínar sviðsetningar enduðu bara eins og veðurfregnir. Þetta varð bara: þrútið loft og þungur sjór og svo… hey, það var ekki ég sem skrifaði þetta.“
Þú ert ekki að ritskoða sjálfan þig, þú leyfir alveg tungumálinu að fljóta?
„Já. Þótt ég segi sjálfur frá þá finnst mér ég hafa getað búið þarna til læsilega frásögn, en þó ekki væri nema vegna þess að sagan er svo spennandi. Ef ég má til dæmis bæta bara einum sagnfræðingi við, sem er Þór Whitehead. Hann hefur líka verið fyrirmynd, okkar fremsti fræðimaður á sviði sögu heimsstyrjaldarinnar og annarra þátta samtímasögunnar.
Til dæmis bókin hans „Bretarnir koma“, sem fjallar bara um hernámsdaginn. Þetta eru um þrjú ár sem eru undir hjá mér, en hans bók er um einn dag! Þar tekst honum þetta líka, þar tekst honum að segja þannig frá að lesandinn fær á tilfinninguna að maður sé staddur á staðnum. En samt er ekkert skáldað. Fyrir aftan hverja einustu setningu er tilvísun í heimildir. Þannig að það er auðvitað skylda okkar, strangtrúuðu sagnfræðinga, að hafa orð Ara fróða í heiðri, að hafa beri það sem sannara reynist.“
Náfrændi Guðmundar Kjærnistedt
Og ekki vantar að vísað sé í heimildir í Völd hinna veiku, henni fylgir ítarleg heimildaskrá.
„En svo bætti náttúrulega Þórarinn Eldjárn þessu við: „Hafa skal það sem sannara reynist ef hvorugt er satt.“ Oft þurfum við að álykta, geta í eyður.“
Þú dregur sjálfan þig inn í frásögnina þegar svo ber undir og strax í upphafi bókar getur að líta mynd af þér þar sem þú ert á herðum föður þíns?
„Já. Forsíða Þjóðviljans 3. maí 1972, 1. maí-ganga og þarna er ég á öxlum föður míns heitins, Jóhannesar Sæmundssonar.
Við erum að arka niður Laugaveginn og undir merkinu 50, en 50 mílur var einkunnarorðið og nú er freistandi að segja að mjór sé mikils vísir og þarna hafi verið fyrirboði þess sem koma skyldi. En mér þótti þetta sérlega skemmtilegt og stóðst ekki mátið að skella þessari mynd þarna inn. En þá vil ég líka benda á og nefna að við Íslendingar vorum og erum með réttu afar stoltir af okkar þorskastríðshetjum.“
Jújú.
„Og á þessum árum, þegar við vorum að klippa í gríð og erg, var ég afskaplega ánægður með að geta sagt frá því að Guðmundur Kjærnested skipherra var náfrændi minn. Og föðurbróðir minn, Hjalti, var loftskeytamaður á varðskipum.“
Ofureinföldun að við höfum staðið einhuga saman
Guðni segist þess fullviss að margir eigi tengingar við hafsins hetjur, þetta er lítið land. Eins og þú kemur óbeint inn á þá er þetta í minningunni þetta heilaga stríð. Og með tímanum er viðleitnin sú að sagan verði ofureinfölduninni að bráð?
„Vissulega.“
Mér finnst þetta mikilvægt atriði. Þú vitnar í Svavar Gestsson heitinn, einn leiðtoga Alþýðubandalagsins, sem sagði: „Æ, Guðni, geturðu nú ekki leyft okkur að eiga þetta í friði? Þarftu alltaf að vera í þessu smásmygli og varpa helgiljómanum af atburðinum?“
„Þetta er merk þjóðarsaga og enginn fær mig ofan af því, og ég held að það eigi við um allflesta Íslendinga, ef ekki jafnvel alla, að við urðum að stjaka útlendingum af veiðislóðinni. Við urðum að öðlast full yfirráð yfir okkar efnahagslögsögu, yfirráð yfir landgrunninu, og baráttan snerist um það.
Og það var sanngjörn og rétt barátta. En svo þegar vel er að gáð þá er svo margt í þessari sögu þar sem við getum ekki litið um öxl og sagt: Við stóðum einhuga saman um okkar heilaga rétt, við höfðum alltaf á réttu að standa og mótuðum alþjóðahafrétt. Þess vegna er öll gagnrýni á það sem gert var af misskilningi sprottin í besta falli.“
Júmm…
„Kannski muna einhverjir eftir því að þetta kom nú líka til álita þegar ég fór í framboð til embættis forseta Íslands 2016, að þeir voru til þá sem sögðu að þessi meinti sagnfræðingur hefði nú verið að draga þorskastríðssöguna í svaðið og allt hvað eina.“
Ákveðin öfl vilja ýta undir sameiginlega sögusýn
Guðni er þarna að vísa til orða Davíðs heitins Oddssonar sem vildi gera veður úr þessu atriði.
„En málið er að við gerum okkur sjálfum engan greiða með því að búa til ofureinfaldaða sögu af fullum sigrum og fullri einingu og yfirmáta miklum áhrifum á alþjóðahafrétt. Þá erum við bara að blekkja okkur og græðum ekkert á því. Þannig að þegar ég er búinn á þessum 500 og eitthvað blaðsíðum að rekja söguna af á hafi úti, sögur af árekstrum, ásiglingum, togvíraklippingum, svívirðingum á báða bóga og allt hvaðeina…“
Að ógleymdum miklum innanlandsátökum?
„Einmitt, þar sem hver höndin var uppi á móti annarri, eins og einhver sagði, hjá hinni einhuga þjóð.
Í niðurstöðukaflanum fer ég aðeins yfir þetta, að við höfum skapað okkur sameiginlegar minningar. Þetta er hugtak yfir það hvernig þjóðir eða aðrir hópar mynda sér ákveðna sögusýn og ráðandi öfl sjá sér jafnvel hag í því að ýta undir hana. Og í sem stystu máli er sem sagt sameiginlega minningin um þorskastríðin þessi: við stóðum einhuga saman, unnum alltaf fulla sigra og við mótuðum alþjóðahafrétt.“
Og Guðni telur mikilvægt að fara í þetta atriði lið fyrir lið.
„Í þessari sögu, sem er um 50 mílna átökin, þá var ágreiningur um allt hvað eina. Í fyrsta lagi um hvenær ætti að færa út. Í öðru lagi hvort það ætti að lúta lögsögu Alþjóðadómstólsins um það. Það hafi verið gert samkomulag við Breta og reyndar Vestur-Þjóðverja líka um að risi ágreiningur um útfærsluna mætti skjóta honum til Alþjóðadómstólsins.“
Vinstristjórn og venjuleg stjórn
Og Guðni nefnir að þegar þetta er ríkir vinstri stjórn á Íslandi.
„Svokölluð vinstristjórn var við völd. Það er nú þetta skrýtna í íslenskri pólitískri samtímasögu, að til séu vinstristjórnir og svo bara venjulegar stjórnir. En sumsé, þetta var ríkisstjórn Framsóknarflokks undir forystu Ólafs Jóhannessonar og Alþýðubandalags, þar sem Lúðvík Jósepsson var fremstur meðal jafningja í landhelgisbaráttunni, og svo Samtaka frjálslyndra og vinstrimanna undir forystu Hannibals Valdimarssonar, sem vann stóran sigur á Vestfjörðum, sínu gamla kjördæmi, í kosningunum '71, einmitt út á það að færa lögsöguna út í 50 mílur.“
Guðni segir þann sigur hafa breyst eins og svo margt sem kom upp í samtökunum. Sá fimm manna þingflokkur sem klofnaði í fernt og gerir nú aðrir betur.
„En, sum sé, óeiningin á stjórnarheimilinu jókst með hverjum degi og við höfðum Lúðvík Jósepsson, hinn harða mann, sem sagði nánast alltaf að samningar væru svik!
Svo höfðum við Einar Ágústsson, einstakt ljúfmenni, utanríkisráðherra Framsóknarflokksins, sem átti á köflum erfitt með að sætta sig við þessa hörku og vildi frekar miðla málum og talaði um það í trúnaði við breska sendiherrann og fleiri að hann vildi nú semja en almenningsálitið leyfði það ekki. Þannig að það þarf ekki nema að rýna í söguna og ekki endilega að fara í erlend skjalasöfn eins og ég gerði, bara lesa endurminningar Lúðvíks Jósepssonar til að sjá þessa óeiningu sem ríkti um hvert skrefið á fætur öðru. Þannig að það var óeining um aðgerðir og hvernig skyldi þoka málum áfram.“
Sagan misnotuð til að hafa áhrif í samtímarökræðu
Og upp úr þessu verður einhvers konar ofureinföldun, svo við höldum því hugtaki rækilega til haga. Guðni vill ekki ganga svo langt að tala um ranghugmynd, misskilning kannski, að við höfum unnið fulla sigra. Lögsagan er færð út í 50 mílur 1. september 1972.
„En um haustið '73 ákveður Ólafur Jóhannesson forsætisráðherra að það sé eiginlega komið nóg og nú verði að leita sátta. Og það er nú ekki það sem Lúðvík okkar Jósepsson vill heyra og hefur á orði við Ólaf Jóhannesson að það sé bara gersamlega óþolandi að fara að gefa eitthvað eftir núna þegar sigur sé í sjónmáli og það liggi við stjórnarslitum. En það er samið, Ólafur Jóhannesson heldur til Lundúna, ræðir þar við Edward Heath forsætisráðherra Breta og nær samkomulagi um, jú, vissulega takmarkaðar veiðar Breta næstu tvö árin.“
Bretar voru sæmilega sáttir en þetta var ekki fullur sigur. Því fer fjarri.
„Þetta er ekki í takti við slagorðið sem Magnús Kjartansson, leiðtogi sósíalista, þrumaði yfir landsliðið hér 1958 þegar við færðum út í 12 mílur, þá sagði hann á fjöldafundi í Reykjavík: „Við semjum ekki við Breta, við sigrum þá.“
Það er talsverður rembingur í þessu?
„Mikill, en haustið '73, sjáðu til, þá sömdum við við Breta, við gersigruðum þá ekki og það blandast saman áfangasigur og málamiðlanir. En svo notum við söguna, sjáðu til, þessa þorskastríðssögu. Við sáum það vel í deilunum um Icesave þegar við áttum aftur í höggi við Breta og jafnvel síðar, þá verður sagan svona: „Íslendingum hefur alltaf vegnað best þegar við stöndum algjörlega saman og berjumst til fulls sigurs eins og í þorskastríðunum.“ Svona verður sagan notuð og misnotuð til þess að hafa sitt fram í samtímadebatti stjórnmálanna hverju sinni.“
Hlutverk forseta og sagnfræðings geta stangast á
Guðni segir að þetta sé vitaskuld ekki nokkuð sem stjórnmálamönnum finnist ekki gaman að heyra frá þröngsýnum sagnfræðingum uppi í Árnagarði, hvað þá fyrrverandi þjóðhöfðingja.
„Og það var auðvitað ákveðið umhugsunarefni fyrir mig þegar ég gegndi embætti forseta Íslands. Nú er maður búinn að vera þessi, af því að maður sjálfur vill telja, gagnrýni, hlutlægi sagnfræðingur. En svo er það nánast skrifað í verkahring, er skrifað í starfslýsingu þjóðhöfðingja, að vera bjartsýnn, sameiningarafl og horfa á hina glæstu sigra fortíðar. En þá segi ég á móti: „Ef við búum til einhverjar skýjaborgir, ef við reisum skýjaborgir og búum til glæsta sögu sem stenst ekki gagnrýna skoðun.“
Guðni segir það koma okkur í koll fyrr en varir, samanber fjármálahrunið 2008. Ofureinfaldanir breytast í hálfsannleik sem oftast verður óhrekjandi lygi. En höguðum við okkur ekki einfaldlega eins og frekur krakki í þessu samhengi? Við gáfum skít í Alþjóðahafréttardómstólinn og Sameinuðu þjóðirnar og hvað þetta heitir allt? Ég get ekki séð þetta eftir lestur þessarar bókar sem einhverja rósrauða sigurgöngu. Guðni segir þetta ekki klippt og skorið.
„Titill bókarinnar kemur úr nokkrum áttum. Það bar til hér í maí, mánaðamót maí og júní 1973, að Richard Nixon Bandaríkjaforseti og Georges Pompidou Frakklandsforseti ákváðu að eiga með sér leiðtogafund hér í Reykjavík. Og með í för Nixons var Henry Kissinger, sem þá var þjóðaröryggisráðgjafi og síðar einnig utanríkisráðherra Bandaríkjanna.“
Örstutt sögustund
Guðni rekur afrekalista Kissingers sem var þaullærður í stjórnmálasögu, skrifaði lengstu doktorsritgerð allra tíma í bandarískum háskólum um Napóleonsstyrjaldirnar og Metternich sem þar var mikill diplómat. Otto von Bismarck, þýski járnkanslarinn sem sameinaði þýsku ríkin á seinni hluta 19. aldar, var átrúnaðargoð Kissingers og Kissinger hafði eftir Bismarck að smærri ríki sem byggju yfir einhvers konar mikilvægi gætu misnotað það mikilvægi. Og þetta heimfærði hann á Ísland.
„Hann sagði eitthvað á þá lund. Ég bara sat þarna í forundran því hann var að fylgjast með íslenskum ráðamönnum hafa í hótunum um einmitt úrsögn úr NATO, loka herstöðinni, ef Bretar láta ekki undan. Kissinger sagði að hér hefðum við vopnlaust smáríki að hafa í hótunum við hið forna flotaveldi Bretland. Og þetta sýndi svo vel vald hinna veiku og blessunarlega fyrir okkur hvernig alþjóðasamfélagið hafði breyst og þróast til hins góða fyrir smáríki á alþjóðavettvangi.“
Guðni segir vert að fara yfir stöðuna til að skilja hvernig hinn flókni kapall fór af stað í kjölfar seinni heimsstyrjaldar. Og nú er sögustund:
„Þá hef ég bara söguna á nítjándu öld þegar Bretafriður ríkti, Pax Britannica, til hliðsjónar. Bretar réðu lögum og lofum á úthafinu og festu í sessi hina almennu þriggja mílna reglu. Til dæmis var ákveðið að ríki við Norðursjó skyldu bara taka sér þriggja mílna lögsögu. Bretar vildu koma þessari reglu á eða festa hana í sessi um allan heim og því gerist það 1901 að Bretar og Danir semja um að landhelgi Íslands og reyndar Færeyja líka skyldi vera þrjár sjómílur.
Því hefur verið fleygt að Danir hafi í staðinn fengið í gegn góðan aðgang að breskum mörkuðum fyrir sinn fiskútflutning. En ég hef engar heimildir fyrir því og það er eiginlega ekkert sem gefur til kynna að svo þurfi að hafa verið. Þetta var bara hin almenna regla og Danir voru fullkomlega sáttir við hana líka.“
Svo líður og bíður og Íslendingar sjá að þriggja mílna landhelgi hentar okkur ekki.
„Það er hætta á ofveiði og því gerist það til dæmis árin milli stríða að það er vilji til þess meðal annars að friða Faxaflóa, loka Faxaflóa, en Bretar taka það ekki í mál. Þar skal bara ríkja frelsi úthafanna. Og miklir skörungar hér á Íslandi, Ólafur Thors, formaður Sjálfstæðisflokksins og Hermann Jónasson í forystusveit Framsóknarflokksins, segja til dæmis á þingi 1934 eða sex, að þeir vilji ná yfirráðum yfir auðlindinni. Við viljum færa út lögsöguna, en það er ekkert hægt að gera nema Bretar samþykki.“
Bretar tvöfaldir í roðinu
Þannig var staðan fyrir stríð en svo fer boltinn að rúlla, ef svo má segja. Vindar blása okkur í vil.
„1945 tilkynna Bandaríkjamenn, og í krafti sinna áhrifa ráða þeir því nánast sem þeir vilja, að þeir taki sér yfirráð yfir landgrunninu undan ströndum Bandaríkjanna og áskilji sér líka rétt til að stjórna fiskveiðum þar fyrir ofan. Og ríki Rómönsku Ameríku, í Suður- og Mið-Ameríku, ganga á lagið líka. Hvert ríkið á fætur öðru tekur sér eða lýsir yfir 200 mílna lögsögu, 200 mílur þá. Þá erum við með þrjár.“
Einmitt.
„Það gengur nú svona og svona að framfylgja því en til dæmis eru Perúmenn að handtaka fiskveiði- og hvalveiðiflota erlendra ríkja langt úti af úthafinu. Ekvadorar færa til hafnar bandaríska rækjuveiðibáta og Bandaríkjamenn mótmæla. Þannig að þetta er að breytast okkur í vil. Norðmenn eiga í deilu við Breta um fjögurra mílna lögsögu og að nota grunnlínur til þess að loka flóum og fjörðum og hafa sitt fram '51. Alþjóðadómstóllinn í Haag úrskurðar Norðmönnum í vil.“
Þá er komið að Íslendingum sem segjast í þessu ljósi hljóta að mega fá fjórar mílur líka, þannig að það er gert 1952. Guðni lofar því að þessari sögustund fari senn að ljúka, við erum að komast áfram.
„Bretar sýna þá hvað þeir eru tvöfaldir í roðinu. Þeir segja: Já, við virðum alltaf alþjóðalög. En það gerist nú alls ekki þarna. Þeir eru búnir að sætta sig við fjórar mílur undan ströndum Noregs af því að Norðmenn hafa Alþjóðadómstólinn á bak við sig. Bretar segja: Nei, það gildir ekki undan Íslandsströndum. En sín á milli í London segja þeir: Auðvitað verðum við að virða fjögurra mílna lögsöguna en það eru bara svo miklir hagsmunir í húfi.“
Rússar blanda sér í atburðina og bjóða Volgur og vodka
Þannig að breskir útgerðarmenn setja löndunarbann á sölu á ísfiski í Bretlandi og á þessum árum var breski markaðurinn svo mikilvægur fyrir okkur. Er þá illt í efni? Hvað gerist? Austur í Moskvu 1953 sjá menn sér leik á borði. Þarna er Ísland orðið aðili að NATO, bandarísk herstöð á Íslandi er sett á laggirnar 51 eftir smá millibilsástand og Sovétmenn segja: Við kaupum allan ykkar fisk, fyrst þið getið ekki selt hann í Bretlandi, svona í grófum dráttum. Í staðinn kaupum við frá þeim olíu, timbur, Moskvitch, Volgur og vodka.
Þannig að í Washington verða menn áhyggjufullir. Eru Íslendingar að færast undir inn á áhrifasvæði Sovétríkjanna bara út af þessari fiskveiðideilu og smám saman átta Bretar sig á því að þeir eru ekki að hafa sitt fram. Þeir mögla mjög en sætta sig við fjögurra mílna lögsögu 1956.“
Svo líður og bíður. Guðni heldur áfram að rekja atburðarásina.
„Alþjóðahafréttarráðstefna sett á laggirnar eða tekur til starfa 1958. Og þar sjáum við að straumurinn er alveg frá þremur mílum og eitthvað víðar. Íslendingar sjá sig í leik á borði. 1. september 1958. Fært út í 12 mílur. Þá eru Bretar búnir að sjá að efnahagsþvinganir virka bara alls ekki. Þá senda þeir herskip á miðin. Þá aftur er illt í efni því að Bretar eru þá að veiða á lokuðum tilteknum svæðum innan 12 mílna lögsögunnar.“
Nýtt sagnorð nemur land í tungumálinu
Við erum á þessum tíma með okkar varðskip, fá og smá, og svo lengi sem herskip sveima í kringum breska togaraflotann er lítið hægt að gera. Hvað gera menn? Jú, varðskipsmenn sigla þarna að og það er talað um að „illeggala“.
„Þetta er nýtt íslenskt sagnorð sem kemst þarna inn í íslenska tungu. Sem sagt, menn segja með sínum sterka íslenska hreim: „You are fishing illegally in Icelandic waters, you must leave immediately.“ Og hverju svara Bretar? Jú, bara „bugger off“ og ekkert frekar hægt að gera. En á þessum árum sjá menn að komi til frekari átaka þá er nú kannski gott að hafa leynivopn í handraðanum, ef svo má segja, og líður og bíður.
Bretar fallast á með semingi 12 mílna lögsögu 1961, því að þá er líka önnur hafréttarráðstefna búin að eiga sér stað og straumurinn er í átt að víðari lögsögu. En eins og ég sagði hérna áður, það er samkomulag, ekki fullur sigur, það er samkomulag um það að komi til frekari útfærslu megi skjóta ágreininginum til Alþjóðadómstólsins í Haag. Um þetta verða harðar deilur á Alþingi. Það er talað um Landráðasamninginn. Og aftur, svo reynum við að halda því fram að menn hafi verið sammála hér.“
Dæmigert fyrir íslenska orðræðu og greinilega ekkert nýtt: Þetta eru landaráð!
„Já, Lúðvík Jósepsson, þrumaði í þingsal. Þessi landráðasamningur sem hér er verið að gera varir ekki stundinni lengur en sú stund, sú stjórn situr sem nú er. Um leið og hún fer frá þá fellur þessi samningur úr gildi. Svoleiðis virkar þetta auðvitað ekki í heimi laga og réttar.“
Flóknar alþjóðlegar vendingar að baki
Guðni er kominn í sagnaham og segir nú óvænt: „Og þá komum við einmitt að þessum 600 blaðsíðum!“ Ók. Það sagði enginn að það væri hægt að hlaupa yfir þetta í snarheitum.
„Þá færum við út í 50 mílur, eins og áður sagði. Og öll þessi saga er saga þess að hér sýndu menn djörfung og dug. Það þurfti hugrekki til að færa út 12 mílur og 50 mílur, en það gerist ekki í tómarúmi. Til dæmis þarna undir lok sjöunda áratugarins og í byrjun þess áttunda, þegar við erum að tala um að færa út í 50, þá eru Bandaríkjamenn og Sovétmenn algjörlega á móti útfærslu út í meira en 12 mílur og vilja taka höndum saman og ná alþjóðasátt um 12 mílur.
Þannig að Sovétmenn, okkar gömlu vinir, verða nú andstæðingar okkar í landhelgisdeilunni og fordæma 50 mílna útfærslu og hafa látið í það skína að þeir muni mótmæla, sem þeir svo gerðu. Þannig að öll þessi saga verður svo flókin eins og kolruglaðir hlustendur eiga að átta sig á núna.“
Guðni útskýrir að meðal annars vegna þess þurfi hann einmitt 600 blaðsíður til þess að útskýra þetta allt saman.
„Og þess vegna verðum við að hafa í huga, þótt heildarmyndin sé þessi, við höfðum heilagan rétt að verja, við þurftum að færa út hverju sinni. En það var ágreiningur, það voru málamiðlanir og við ruddum ekki brautina.“
Ofveiði og aflaheimildir
Sko, ofveiði er lykilorð í þessu en við getum alveg velt því fyrir okkur og það hlýtur nú að vera nokkuð sem allir hljóta að skilja. En á móti kemur svo annað hugtak sem útgerðin núna í dag notar mjög og í raun byggir allt okkar fiskveiðistjórnunarkerfi á því. Öllum aflaheimildum er úthlutað á þeim forsendum.
„Já, skuttogaravæðingin mikla hófst um það bil á sama tíma og við færðum út í 50 mílur. Því að hugmyndin var auðvitað sú að við þyrftum að stjaka útlendingunum á brott, Bretum, Vestur-Þjóðverjum og Belgum, og koma í veg fyrir að aðrir myndu sumsé sækja á Íslandsmið, því að Austur-Þjóðverjar voru að koma hérna líka og Sovétmenn og fleiri.“
Hugmyndin var vitaskuld sú að tækist okkur að stjaka þeim á brott væri meira til skiptanna fyrir okkur.
„Þannig að það var skuttogari í hverri höfn fyrr en varði. Nú eftir á að hyggja eru menn meira og minna sammála um að hér var of hratt farið og svo er það verkefni mitt núna á næstunni að ljúka við síðasta bindið, þegar við færum út í 200 mílur, en ég er ekki að ljóstra því neinu upp núna þegar ég segi að við höfðum þar sigur og 200 mílna lögsögu.“
Því var lýst yfir hér 1975 og eftir snarpt þorskastríð féllust Bretar á hana og síðasti breski togarinn hvarf á brott síðla árs 1976. Vestur-Þjóðverjar veiddu hér til 1977 og nokkrir Belgar fram á þessa öld, en það var ekkert sem máli skipti.
„Þannig að við öðluðumst meira og minna full yfirráð yfir lögsögunni þarna á seinni hluta áttunda áratugarins.“
Sótt að Bretum úr öllum áttum
Það er ansi bratt farið, úr 50 mílum og beint í 200.
„Jú, jú, en hafrétturinn var að þróast okkur í vil og sko, nú reyni ég alltaf, eins og hlutlægum sagnfræðingi ber, að átta mig á afstöðu Bretanna og þegar við færum út í 12 mílur og þegar við færum út í 50 mílur, þá getur maður sýnt því skilning að Bretar tækju því ekki þegjandi og hljóðalaust. En afstaða þeirra í síðasta þorskastríðinu, sú ákvörðun þeirra að senda herskip á miðin, vera hér að verja örfáa togara í lengstu lög, var óskiljanleg eða sum sé algjörlega út í hött. Takk fyrir.“
Guðni lýsir því að á sama tíma hafi Bretar sagt á vettvangi hafréttarráðstefnunnar og á vettvangi Efnahagsbandalags Evrópu að þeir myndu alltaf sætta sig við 200 mílur.
„Það sem maður kannski reynir að skilja er það að þeir vildu sem sé skipulagt undanhald en ekki skilyrðislausa uppgjöf eins og við vildum knýja fram. En í öllu falli hverfa þeir á brott.“
Skuttogarar eru komnir hér í hvert pláss og eru mikil lyftistöng auðvitað víða. En um leið var kannski erfitt að halda úti rekstri sem bæri sig á öllum þessum stöðum.
„Og svo átta menn sig á því að verði ekki settar einhverjar hömlur á sóknina þá munum við bara gera það sem við óttuðumst að útlendingarnir sæju fyrir okkur, að eyða þorskstofninum og öðrum fiskistofnum líka. Þannig að það gerist þarna árin 1983 og 1984 að kvótakerfi kemst á og það er gagngert til þess að koma í veg fyrir ofveiði og eyðingu fiskistofna. Um það held ég að allir geti verið sammála, það varð að hemja sóknina. Svo er það önnur saga og erfiðara við að eiga hvernig það skyldi gert og framsal aflaheimilda með öllum þeim áhrifum sem það hefur haft á hinar dreifðu byggðir, það er kannski viðfangsefni sem við förum ekki yfir hér.“
Var Lúðvík ekki örugglega hetjan í þessari sögu?
Guðni verður hikandi þegar samtímamálefni ber á góma. En við erum að reyna að læra af þessari sögu. Í bókinni vitnar þú til spurningar Katrínar Jakobsdóttur, sem þá var forsætisráðherra, til þín sem forseta en sérfróðan um þessi efni, hvort Lúðvík Jósepsson hafi ekki örugglega verið hetjan í þessari sögu? Þú segir jú, en ekki án fyrirvara. Hvað áttu við? (Guðni hlær.)
„Nei. Hans einkunnarorð voru einmitt alltaf þessi: „Jú, við semjum ekki við Breta, við sigrum þá.“ Og hann mótmælti á sínum langa ferli hverri einustu niðurstöðu. Þegar samið er við Breta um útfærsluna í fjórar mílur og lyktir þeirrar deilu '56 þá mótmælir Lúðvík.
Þegar samið er um 12 mílna deiluna '61 þá mótmælir Lúðvík. Þegar samið er um 50 mílna átökin og útfærsluna '73 þá mótmælir Lúðvík. Hann er bara á móti. Og meira að segja í júní '76, þegar við vinnum nánast fullnaðarsigur, það er eitthvert smotterí sem Bretar fá að veiða í nokkra mánuði, þá mótmælir Lúðvík. Hann var svona eins og Bretar sögðu, hann var sko eins og herra „Njet“ – Kosygin, utanríkisráðherra Sovétríkjanna, sem sagði alltaf „njet“.
Lúðvík sagði sem sagt bara nei og aftur nei?
„Já. En að vissu leyti kom þetta sér vel í samningaviðræðum því að samningaviðræður geta nú verið flóknar og erfiðar og sáttfúsari Íslendingar gátu jafnvel freistast til eða séð sér leik á borði og bent á hinn sauðþráa sósíalista eða kommúnista, Lúðvík Jósepsson, sem alltaf myndi segja nei. Og þá kom kannski hinn ljúfi Einar Ágústsson og sagði: „Ágætu Bretar, elsku vinir. Auðvitað vildi ég semja við ykkur um ríflegar veiðiheimildir fyrir ykkur. En vandinn er bara sá að Lúðvík mun aldrei sættast á það. Hins vegar er von til þess að hann geti sætt sig við þetta hér.“ Þetta varð svona eins og í bandarískri bíómynd þar sem Góða löggan kemur á eftir Vondu löggunni.“
Frumleg samningatækni Íslendinga
Guðni segist hafa notið þess að hafa náð að ræða við alla þessa kappa.
„Ég náði meira að segja að eiga viðtal við Lúðvík Jósepsson á sínum tíma og hann var einstakt ljúfmenni í alla staði og auðvitað gæslukallarnir allir sem ég hef notið góðs af og stend í þakkarskuld við. Íslenskir embættismenn líka og ég nefni af handahófi Jakob Ágústsson, Hjálmar Hannesson og við vorum þarna nokkrir sem sátum saman og ég bara get ekki nefnt þá alla en, hérna, ég naut auðvitað góðs af því.“
Guðni ræddi einnig við Bretana.
„Ég stóð í bréfaskiptum við þá og hitti þá marga og einn þeirra meðal annars, Curtis Keeble hét hann. Hann var í samninganefnd Breta hérna þegar við færðum út í 50 mílur. Hann sagði eitthvað á þá leið: Já, þið Íslendingar… þetta er sérstök samningatækni sem þið búið yfir. Hér vorum við í samningaviðræðum og við vorum að semja um veiðiheimildir og þetta byrjaði kannski þannig að við sögðum: „Já, við höfum litið á allar aflatölur og við deilum með ykkur áhyggjum af ofveiði. Þess vegna leggjum við til að næstu árin fáum við að veiða 110 þúsund tonn af þorski á Íslandsmiðum á hinu frjálsa hafi.“
Guðni heldur áfram að rekja orð Keeble:
„Íslendingar segja: „Þetta kemur ekki til mála. Við höfum líka litið á stöðuna og þetta eru okkar fiskimið, en í anda sátta og samvinnu og bræðralags innan NATO og svo framvegis viljum við bjóða ykkur 60 þúsund tonn.“
Menn ná ekki saman, hver fer til síns heima og ákveðið að hittast að nýju þremur vikum síðar.
„Þessu lýsti Keeble fyrir mér. Svo hittumst við á nýjan leik, segjum að við höfum verið í London og nú erum við í Reykjavík og við höfum hugsað okkar gang og við þekkjum eðli samningaviðræðna, þannig að við verðum að mætast á miðri leið og þá kemur okkar opnunarlína.
Já, við Bretar höfum farið yfir stöðuna og sýnum því fullan skilning að hér er eyþjóð sem á allt sitt undir fiskveiðum og erum því tilbúnir að taka á okkur mikið högg sem mun vera erfitt fyrir Hull og Grimsby og hinar hafnarborgirnar. En við ætlum til þess að leysa þessa deilu í eitt skipti fyrir öll að sætta okkur við 70.000 tonn.“
Vitandi að Íslendingar höfðu boðið 60 þúsund tonn?
„Nú nefni ég þessar tölur bara af handhófi. Og þeir búast þá við að Íslendingar segi já, gott og vel. En þá kemur frá Íslendingunum: Já, við höfum líka farið yfir stöðuna og minnugir þess að við buðum 60 þúsund tonn síðast. Þá höfum við líka endurskoðað okkar sjónarmið og núna er okkar lokaboð þetta: 40 þúsund tonn!“
Klippurnar sem öllu breyttu
Guðni segir Keeble hafa verið skemmt þegar hann greindi honum frá þessu.
„Hann sagði: „Þetta er hin sérstaka íslenska samningatækni og gangi ykkur nú vel.“ En sem sé, við nutum þess alltaf að alþjóðahafréttur var að þróast okkur í vil. Bretar áttu alltaf í vök að verjast, bæði í átökum við okkur og á alþjóðavettvangi.“
Guðni segir freygátukapteina bresku hafa verið í klemmu. Svo voru það náttúrlega klippurnar sem breyttu öllu.
„Nú þarf maður að lýsa því eiginlega fyrir sko áhorfendum hvernig þær virkuðu. En hér höfum við sko breskan togara. Og hér höfum við trollið.“
Gísli lýsir þessu öllu með látbragði.
„Þetta voru síðutogarar, þannig að annaðhvort var trollið dregið upp á síðunni eða þetta voru skuttogarar. Þannig að trollið er dregið upp í skut. Það var nýmóðins. Og svo eru togaramenn og hér næst aflinn í breskt skip. En þetta var íslenskur þorskur og það viljum við ekki.“
Nei.
„Þannig að varðskipin sigldu í kjölfarið með klippurnar og skáru á vírana. Þetta var alveg einstaklega vel heppnað leynivopn sem Bretar fundu aldrei svar við. Þeir reyndu hitt og þetta.
Er hægt að beita einhvers konar tundurdufli sem sprengir togvírana? Það voru fáránlegar hugmyndir sem kviknuðu en ekkert gekk.
Eina vonin var að sigla freigátunum þannig að þær stjökuðu varðskipunum frá. Þá varð hætta á ásiglingum og árekstrum og það viltu eiginlega ekki þegar þú hefur átt í höggi við bandalagsþjóð í NATO. Þannig að allt varð okkur í vil.“
Forðast samtímann eins og heitan eldinn
Allt þetta er rakið í bók Guðna en við veltum fyrir okkur hvað má af þessu læra. Þegar þarna er komið sögu snýst þetta á haus; vinstri stjórn en Sjálfstæðisflokkurinn í andstöðunni, sem lagðist ekki vel í þá.
„Já.“
Og ég velti fyrir mér í samhengi við þessa nýafstöðnu þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem tekist var á um hvort við ættum að halda áfram viðræðum við ESB eða ekki? (Ofsagt er að segja Guðna stífna upp en það lætur nærri.)
„Já, nú forðast ég sko samtímann eins og heitan eldinn.“
Gott að fela sig í fortíðinni?
„Já, nú rifja ég upp vísuorð Gríms Thomsens, bónda á Bessastöðum, sem sagði:
Í fornöldinni fastur ég tóri/í nútíðinni nátttröll ég slóri.
Þannig að það er svo sem skemmtilegra að sökkva sér ofan í liðna tíð og þurfa ekki að hafa áhyggjur af samtímanum og því sem koma skal. En það fer nú eftir því hvernig þú spyrð hvaða lærdóm við getum dregið af þessari sögu.
Sumir myndu segja, já, þann lærdóm að draga, einmitt eins og ég ýjaði að hér áðan, þann lærdóm má draga af þorskastríðunum, að þegar þjóðin stendur einhuga saman þá vinnast fullir sigrar. En ég hef hér verið að bisa við að benda á að sagan var ekki svo einföld.“
Nefnilega.
„Það má frekar, segi ég, draga þann lærdóm af þessari sögu að það tók okkur langan tíma að ná fram okkar baráttumáli, fullum yfirráðum yfir fiskveiðilögsögunni. Það ríkti ágreiningur um aðgerðir og skref hverju sinni. Ólíkir hagsmunir tókust á, ólíkir einstaklingar tókust á og óeiningin var alger á köflum. En þegar á reyndi stóðum við líka saman. Það sýndi sig í þessari sögu. Alþingi samþykkti einróma að fiskveiðilögsagan skyldi færð út í 50 mílur. Þeir sem þá höfðu verið á móti, sérstaklega Sjálfstæðismenn og Alþýðuflokksmenn, urðu bara að kyngja fyrri stefnumálum og er það dæmi um að mörgu leyti pólitíska tækifærismennsku.“
Við stóðum sundruð saman
Þannig að þegar svo Bretar ösluðu inn á Íslandsmið með sín herskip í maí '73 var hér fjölmennur útifundur og þá stóðum við saman, að sögn Guðna.
„Þess á milli var ágreiningur um hitt og þetta, meðal annars um það hvort við ættum að lúta lögsögu Alþjóðadómstólsins í Haag. Í minningunni verður það eins og Íslendingar hafi allir sem einn staðið á móti því, en svo var alls ekki. Til dæmis má benda á skoðanakönnun Vísis, Dagblaðsins, forvera vefmiðilsins, þar sem fólk var spurt af handahófi: „Teljið þér að Íslendingar eigi að hafa málsvörn í Haag og lúta lögsögu Alþjóðadómstólsins?“ Og það skiptist nánast til helminga jafnt hvað Íslendingum fannst þar. Þannig að ég segi þarna á einhverjum stað: Við stóðum sundruð saman. Það nær flækjustiginu í þessu.“
Með öðrum orðum, er lærdómurinn af þessari sögu ekki einfaldur?
„Nei, hann er ekki þessi: Við stóðum einhuga saman, unnum fulla sigra, mótuðum alþjóðahafrétt. Það er tálsýn sem stenst ekki nánari skoðun. En um leið verðum við að halda því til haga að þetta er barátta um lífshagsmuni, þar sem liðsmenn Landhelgisgæslunnar stóðu í stafni. Þeim tókst ekki alltaf að klippa, stundum mistókst, en það þurfti hugrekki, það þurfti kraft, það þurfti þor, það þurfti kænsku. Það er ekkert grín að vera úti á Ballarhafi og þurfa að þola ásiglingu miklu stærra skips.“
Alvöru sagnfræðingar láta ekki þjóðernishyggju ráða för
Guðni nefnir dæmi úr bók sinni þar sem segir af ásiglingum á vita- og varðskipið Árvakur.
„Sú saga stendur mjög nærri því að afi minn heitinn, Guðni Thorlacius, sem ég er nefndur eftir, var skipstjóri Árvakurs um árabil, reyndar ekki þegar þessar ásiglingar verða '73, þá er afi kominn í land. En það, þar sýndu Bretar svakalegan þjösnaskap. Og því lýsum við auðvitað líka í svona riti og þá fyllumst við svona heilbrigðri réttlátri reiði og ættjarðarást.
En, sko, sagnfræðingur sem vill standa undir nafni má ekki láta þjóðernishyggju ráða för. Til dæmis þegar frásagnir Breta og Íslendinga stangast á um það hvor bar sök á ásiglingu, þá má reglan ekki bara vera skýr: Íslenska frásögnin skal gilda. Við þurfum að vega og meta og þetta var auðvitað dálítið flókið fyrir mig sem forseta, því þar ertu kominn á allt annan stað.“
Þetta reyndist nú ekki flókið fyrir annan fyrrverandi forseta og fræðimann sem heitir Ólafur Ragnar Grímsson. Hann einhenti sér hérna í baráttuna. Glaður?
„Já, glaður í bragði. Jú, jú, vissulega, menn hafa auðvitað mismunandi sýn á það.“
Ég má til með að reyna að toga þig aðeins yfir á þennan völl, þú fyrirgefur það?
„Ég fyrirgef það og ekki ætla ég að leggjast í dómarasætið þar. Vigdís okkar Finnbogadóttir, þegar hennar forsetadómi lauk þá lét hún svo sem sínar skoðanir í ljós. Það þurfti enginn að velkjast í vafa um skoðanir hennar í stóriðjumálum, til dæmis Kárahnjúkavirkjun. Hún lýsti yfir stuðningi við síðasta Icesave-samninginn, Lee Buchheit-samninginn svonefnda. Þannig að fyrrverandi forsetum leyfist auðvitað að tjá sig.“
Forseti fulltrúi ólíkra hópa
Guðni segir þetta undir hverjum og einum komið hversu langt er gengið í þessum efnum.
„Mér finnst að þegar maður hefur gegnt þessu einstaklega virðingarmikla og áhrifamikla embætti þurfi maður áfram að hafa í huga, rétt eins og á forsetastóli, að maður er fulltrúi allra, ekki bara þeirra sem maður er sammála heldur líka hinna sem maður er jafnvel innilega ósammála. Hvort var það Haraldur Noregskonungur eða faðir hans sem sagði, þegar einhverjir vinstri róttæklingar í Osló höfðu uppi mikla háreysti eða hvað það var og það þótti firnmikið og hann sagði: „Men jeg er og så deres konge, selv om de er kommunister.“
Mitt sjónarmið er það að maður skuli fara varlega í að, í það minnsta, gera lítið úr sjónarmiðum annarra á forsetastóli og þegar forsetadómi lýkur og það segi ég bara fyrir sjálfan mig og er ekkert að leggja þá mælistiku á aðra og vil helst vera í friði í fortíðinni. En svo hefur maður auðvitað áhuga á því sem gengur á hverju sinni.“
Það er ómögulegt að sleppa Guðna með þetta. Ég held að það hafi verið Tarkovsky, hinn rússneski kvikmyndagerðarmaður, sem sagði að helsti harmur mannkyns væri sá að því væri fyrirmunað að læra af reynslunni. En verðum við ekki að leitast við það?
„Jú, gott ef það var ekki Napóleon sem sagði að engir hefðu breytt gangi sögunnar eins mikið og sagnfræðingarnir. Og svo erum við alltaf að breyta sögunni og skoða hana í nýju ljósi. En þú spyrð um lærdóm og í huga margra og skiljanlega er lærdómur þessarar sögu, landhelgissögu allrar, sá að það tók okkur áratugi að öðlast full yfirráð yfir fiskveiðilögsögunni. Þess vegna gefum við það ekki frá okkur sisvona.“
Nei, nei.
„Og það myndi ég líka alltaf skrifa upp á, bæði vegna beinna efnahagslegra hagsmuna og þessara sameiginlegu minninga okkar, hversu vel og illa þær stangast á við fortíðina eins og við viljum skilja hana hverju sinni, að láta það ráða að Íslendingar vilja ekki að það sem var barist fyrir í áratugi verði sem sagt gefið eða látið af hendi í einu vetfangi.“
Guðni segir að einmitt þess vegna skipti þessi þáttur svo miklu máli í aðdraganda þessarar þjóðaratkvæðagreiðslu og muni halda áfram að gera það.
„Og ég hygg að ráðamenn í Brussel, hafi þeir ekki áttað sig á því fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna, þá hljóti þeir að gera það núna að það er, eins og mál standa núna, tómt mál að tala um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu ef það á að þýða að engar undanþágur, engir sérsamningar, ekkert sem lýtur að sérstakri stöðu Íslands.“
