Fyrstu kynni margra Íslendinga af fánanum eru frekar rómantísk. Kannski voru þetta litlar veifur fastar við prik í litlum krepptum lófa á sautjándanum, ýmist í sól eða rigningu. Kannski var fáni dreginn að hún við hátíðlegt tilefni, stórafmæli í fjölskyldunni eða stórhátíð í kirkjuárinu.
Íslenski fáninn hefur í mínum huga alltaf verið svolítið hátíðlegur. Maður flaggar ekki út af engu, eins og nágrannaþjóðirnar sem virðast ekki geta fengið sér í glas án þess að það þurfi að strengja fánaveifur yfir alla garða og syngja ættjarðarlög. Notkun þeirra á fánanum, nú nefni ég til dæmis frændur okkar Svía og Dani sem dæmi, virðist vera svo gríðarlega almenn að það þykir ekki tiltökumál að nota fánann við kökuskreytingar, skella honum í glugga eða veifa honum í hvaða samkvæmi sem er, án þess að það sé tiltökumál. Hughrifin sem þetta skapar hjá mér, samnorrænni, er að þeirra fánar séu fyrir alla. Alla sem búa í landinu, elska landið, hafa áhuga á því eða flytja þangað. Ég átta mig á því að ekki allir í Danmörku eða Svíþjóð deila þessari skoðun, en þetta er sú ímynd sem ýmist ferðamálaráðum eða markaðsöflunum hefur tekist að skapa hjá íslenskri konu. Danski fáninn er stemningsfáni. Sænski fáninn er líka stemningsfáni, með ódýrum húsgögnum.
Um daginn sá ég fána Grænhöfðaeyja. Hann er með okkar íslensku fánalitum en settur fallegum stjörnum og er ekki með krossi. Mér datt í hug að það gæti verið ægilega fyndið að smella þessum fána í einhverja vanstillta harðlínugrúppu og ljúga því blákalt að hér væru drög að hönnun fyrir nýja íslenska fánann, sem ætti að taka upp eftir að Ísland væri gengið í Evrópusambandið. Svo myndi ég bara poppa og fylgjast með öllu verða brjálað. En skynsemin bar mig ofurliði. Ég hef samt ekki fallið frá þessari hugmynd með öllu.
En til hvers er þessi íslenski fáni? Í seinni tíð hef ég tekið eftir honum á matvælum. Þar er fáninn notaður sem upprunavottun. Ég kaupi mér grænmeti í plastumbúðum sem merktar eru íslenska fánanum og veit hvaðan það kemur. Ég kaupi mér líka stundum grænmeti frá Hollandi og veit líka hvaðan það kemur, oftast vegna þess að upprunalandið stendur skrifað á umbúðirnar samkvæmt Evrópusamþykktum sem Ísland hefur gengist undir. Ég hef keypt unna kjötvöru með alls konar táknum og þar á meðal hefur verið íslenski fáninn, alls konar fossar og fjöll. Þá hafa nammiframleiðendur tekið upp á því að framleiða sérstakar umbúðir fyrir ferðamenn utan um íslenskt hversdagsnammi, sem birtist þá í alþjóðlegum sparifötum með íslenska fánanum, norðurljósum, lækjarsprænum í leysingum og stráum í sindrandi frosti.
Ég á sjálf nokkra íslenska fána, bara litlar veifur, sem ég hef dregið fram á sautjánda júní: Einu sinni á ári. Ég hef prófað að skella þessu upp í barnaafmælum en fengið spurningar um hvort að þetta sé ekki svolítið þjóðernissinnuð stemning. Ég vil frekar standa fyrir alþjóðlegri stemningu þegar kemur að barnaafmælum, svona ef maður þarf að velja sér pólitíska átt á kvarðanum, þannig að ég hef yfirleitt notast við geópólitískt hlutlaust afmælisskraut síðan.
Íslenski rasistafáninn er mjög sérstakur. Nú hef ég ekki gengið í listaháskóla en ég veit að rýmið skiptir rosalega miklu máli fyrir verkið og túlkun þess. Staðsetning verksins hefur áhrif á samhengið. Að því sögðu: Þegar íslenski fáninn er settur í glugga (jú, þessi venjulegi og sami og við hífum upp á fánastöng) þá verður til íslenski rasistafáninn. Ég veit ekki hver ákvað þetta, en svona er þetta nú samt. Ef maður skellir heilum fána í gluggann er maður rasisti.
Mér finnst það ekki æskileg þróun að þjóðarfáni sé svo lítið notaður að hann verði á endanum brjálæðislega gildishlaðið pólitískt tæki sem fólk fer að óttast að nota. Ég vil sjá meira af fánanum. Vegna þess að ef við notum hann ekki, þá fara ákveðin öfl að notfæra sér hann og eigna sér hann.
Það sama má segja um önnur þjóðareinkenni. Hvort sem það er þjóðbúningurinn, áhugi á handritum, norrænni sögu eða nokkru öðru sem við kemur þjóðararfinum. Mágur minn, þjóðfræðingur, hefur talað um að þetta sé vandamál sem þurfi að bregðast við vestra. Að áhuginn á norrænni menningu sé svo gríðarlegur meðal nýnasista.
Ég legg til, að til þess að sporna við þessu megi ekki kæfa norræna menningu og skammast sín fyrir hana, heldur tala um hana, lyfta henni, sýna hana og gera hana aðgengilegri fyrir alla. Þannig komum við í veg fyrir að pólitísk öfl eigni sér táknin okkar.
