Júlíus Valsson skrifar:

Öryggisventillinn sem ekki yrði nefndur í aðildarsamningi, og ríkisstjórnin þegir yfir.

26. grein stjórnarskrár Íslands

Þegar Ólafur Ragnar Grímsson synjaði Icesave-lögunum staðfestingar, fyrst árið 2010 og aftur ári síðar, sannaðist að 26. grein stjórnarskrárinnar er meira en dauður bókstafur. Þjóðin felldi samningana í tvígang og sú niðurstaða stóð. Íslensk stjórnskipun inniheldur nefnilega öryggisventil sem virkar þegar Alþingi og ríkisstjórn ganga lengra en þjóðin er reiðubúin að fylgja.

Hinn 29. ágúst verður þjóðin spurð hvort hefja skuli aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný. Umræðan hefur aðallega snúist um vexti, verðlag, sjávarútveg og gjaldmiðil. Um afdrif þessa öryggisventils hafa stjórnvöld hins vegar þagað. Svarið liggur þó fyrir og það er mjög óþægilegt fyrir málstað aðildarsinna.

Málskotsréttur forseta Íslands

Málskotsrétturinn hyrfi ekki úr stjórnarskránni við aðild. Formlega stæði 26. greinin óbreytt og forseti gæti eftir sem áður synjað íslenskum lagafrumvörpum staðfestingar. Gildissvið greinarinnar myndi hins vegar skerðast jafnt og þétt, því aðild að ESB færir verulegan hluta löggjafarvaldsins út fyrir það ferli sem hún tekur til og út fyrir Alþingi Íslendinga.

Reglugerðir ESB eru bindandi

Reglugerðir ESB eru bindandi í heild sinni og réttaráhrif þeirra gilda strax í aðildarríkjunum án nokkurrar innleiðingar. Þær koma aldrei inn á Alþingi sem lagafrumvörp og þar með aldrei á borð forseta Íslands.

Hvorki gæti forseti synjað þeim staðfestingar né þjóðin fellt þær í atkvæðagreiðslu!

Gagnvart þessum sívaxandi hluta réttarreglna yrði 26. greinin óvirk án þess að stafkrók þyrfti að breyta í stjórnarskránni. Sama gildir um bindandi ákvarðanir stofnana sambandsins sem beint er að Íslandi.

Tilskipanir ESB

Tilskipanir þarf vissulega að innleiða með lögum og formlega héldi forseti synjunarvaldi gagnvart innleiðingarlögum. Hér segir forgangsregla ESB-réttar til sín, sú regla sem Evrópudómstóllinn mótaði þegar í Costa gegn ENEL árið 1964. Felldi þjóðin innleiðingarlög í atkvæðagreiðslu stæði skuldbindingin eftir sem áður. Ísland yrði brotlegt aðildarríki, framkvæmdastjórnin gæti höfðað samningsbrotamál fyrir Evrópudómstólnum og ríkið sætt dagsektum uns innleiðing færi fram. Þjóðaratkvæðagreiðsla gæti tafið innleiðingu um hríð en aldrei stöðvað hana. Málskotsrétturinn héldi forminu en glataði efninu, því orð þjóðarinnar hefði ekkert endanlegt gildi gegn skuldbindingunni.

Munurinn á aðild að ESB og EES

Hér skilur á milli EES og ESB með hætti sem sjaldan er dreginn fram. Innan EES fara réttarreglur í gegnum íslenska löggjöf áður en þeim er beitt hér á landi og Icesave-málin sýndu að þjóðin getur haft raunveruleg áhrif á milliríkjaskuldbindingar meðan Ísland stendur utan sambandsins. Sambærileg atburðarás yrði stjórnskipulega ófær innan ESB á þeim sviðum þar sem sambandið fer með valdheimildir. Ólafur Ragnar hefur sjálfur bent á að málskotsrétturinn næði hvorki til gerða sem yrðu sjálfkrafa hluti af íslenskum rétti né úrskurða dómstóla sambandsins. Hann er sá eini sem hefur beitt greininni og þekkir hana betur en aðrir núlifandi menn.

Aðild að ESB krefst breytinga á stjórnarskránni

Fræðileg niðurstaða liggur einnig fyrir. Í álitsgerð Arnaldar Hjartarsonar og Hafsteins Þórs Haukssonar fyrir utanríkismálanefnd frá apríl 2026 er talið útilokað að Ísland gangi í ESB án stjórnarskrárbreytingar sem heimilar framsal löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvalds. Við þá breytingu vaknar spurning sem enginn hefur svarað: á að undanskilja 26. greinina berum orðum gagnvart ESB-tengdri löggjöf eða láta ósamræmið standa? Fyrri kosturinn viðurkennir skerðinguna opinskátt fyrir kjósendum. Sá síðari skilur eftir lifandi stjórnarskrárákvæði sem stangast á við þjóðréttarskuldbindingar ríkisins og bíður þess að einhver forseti framtíðarinnar taki það alvarlega.

Ríkisstjórnin segir viljandi ósatt!

Ríkisstjórnin kýs að ræða hvorugt og segir aðeins verið að sækja umboð til viðræðna. En kjósandi sem gengur að kjörborðinu á rétt á að vita hvert ferðinni er heitið. Lýðræðislegt inntak stjórnarskrárinnar, réttur þjóðarinnar til að eiga síðasta orðið um þau lög sem hún býr við, myndi rýrna í réttu hlutfalli við það löggjafarvald sem flyttist til Brussel. Þetta yrði hvergi nefnt í aðildarsamningi og aldrei fellt úr gildi með berum orðum. Þjóðin ætti heimtingu á að heyra það frá þeim sem fyrir vegferðinni tala, áður en hún greiðir atkvæði.

„Lýðræðisveisla“ ríkisstjórnarinnar gæti því skert lýðræðið á Íslandi, varanlega.

Heimildir

Arnaldur Hjartarson og Hafsteinn Þór Hauksson. Álitsgerð um stjórnskipuleg álitaefni vegna aðildar Íslands að Evrópusambandinu. Unnin fyrir utanríkismálanefnd Alþingis, Lagastofnun Háskóla Íslands, 20. apríl 2026.

Björg Thorarensen. Stjórnskipunarréttur: Undirstöður og handhafar ríkisvalds. Reykjavík: Codex, 2015.

Dómur Evrópudómstólsins 15. júlí 1964 í máli 6/64, Flaminio Costa gegn E.N.E.L., ECLI:EU:C:1964:66.

Sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins, einkum 288. gr. um réttaráhrif reglugerða og tilskipana, sbr. og 258.–260. gr. um samningsbrotamál. Stjtíð. ESB C 202, 7. júní 2016.

Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 21. og 26. gr.