Júlíus Valsson skrifar:

Umræðan um ESB-aðild Íslands hefur á síðustu mánuðum færst frá grundvallarspurningum um fullveldi, sjávarútveg, landbúnað og sjálfsákvörðunarrétt Íslands yfir í loforð um lægri vexti, minni verðbólgu og ódýrari mat. Þar hafa Evrópusinnar oft gengið lengra en gögn og staðreyndir leyfa.

Hvað þýðir „Já“ í ágúst 2026?

Fyrst og fremst þarf að tala skýrt um atkvæðagreiðsluna 29. ágúst. Þá verður ekki kosið um það hvort Íslendingar vilja sækja aftur um fulla aðild að Evrópusambandinu. Það er mjög villandi að halda því fram, að já-atkvæði leiði til áhættulausrar könnunarferð („kíkja í pakkann“). Það væri í raun lýðræðislegt umboð til að setja Ísland á ný í aðildarferli sem miðar að samningi um fulla aðild.

Lægri vextir?

Áberandi dæmi um oflof aðildar Íslands að ESB er loforðið um lægri vexti. Utanríkisráðherra hefur sagt að heimilin gætu sparað um 100 milljarða króna á ári með evru og vaxtajöfnun við evrusvæðið. Orðið „gætu“ skiptir þar öllu. ESB-aðild felur hvorki sjálfkrafa í sér upptöku evru né ákveðna vaxtalækkun. Til upptöku evru þarf að uppfylla Maastricht-skilyrðin, þar á meðal um verðbólgu, opinber fjármál, langtímavexti og gengisstöðugleika, auk að minnsta kosti tveggja ára þátttöku í ERM II. Enginn samningur eða óháð spá tryggir 100 milljarða sparnað íslenskra heimila.

Minni verðbólga?

Sama á við um verðbólguna. Seðlabanki Evrópu stefnir að 2% verðbólgu að meðaltali til langs tíma, en markmiðið er fyrir evrusvæðið í heild, en ekki sérstaklega fyrir smátt og sveiflukennt íslenskt hagkerfi. Verðbólga innan ESB er langt frá því að vera samræmd: árið 2025 mældist hún 6,8% í Rúmeníu, 4,8% í Eistlandi og 4,4% í Króatíu og Ungverjalandi. Evran útilokar gengisáhættu gagnvart evru, en hún er engin verðbólgutrygging og hún færi ákvörðun um stýrivexti frá Íslandi til Frankfurt.

Lægra matarverð?

Matarverðið er annað dæmi. Það er rétt að matvæli og óáfengir drykkir voru 56% dýrari hér en að meðaltali í ESB árið 2025. En af því leiðir ekki að aðild lækki verðið um 25–30%. Tilvísanir til Finnlands og Svíþjóðar hafa verið notaðar úr samhengi. Gögn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um Finnland benda til 7,5% lækkunar í upphafi árs 1995, ekki 25–30%. Áhrif á verð réðust auk þess af tollum, gengisþróun, markaðsgerð og landbúnaðarstefnu. ESB-aðild tryggir hvorki ákveðna verðlækkun né segir fyrir um áhrifin á íslenska framleiðslu og fæðuöryggi.

Aukið lýðræði?

Ljóst er að fullyrðingar um „aukið lýðræði“ er pólitískt mat, en ekki staðreynd. Ísland fengi formlegan atkvæðisrétt við borðið, en í um 80% löggjafarmála ráðherraráðsins ráða reglur aukins meirihluta: 55% ríkja sem standa fyrir 65% íbúa sambandsins. Ísland hefði rödd („sæti við borðið“ en ekki neitunarvald. Um leið færi landið úr EES-fyrirkomulagi, þar sem það nýtur aðildar að innri markaðnum en stendur utan sameiginlegrar sjávarútvegs-, landbúnaðar-, toll- og peningamálastefnu ESB.

Aukið fullveldi?

Utanríkisráðherra hefur fullyrt að Ísland muni „auka við fullveldi sitt“ með því að deila því með öðrum ríkjum. Stærðfræðingar eru enn að klóra sér í hausnum yfir þessari fullyrðingu sem auðvitað er ekkert annaðen ódýrt lýðskrum.

Hvernig á ég að kjósa þ. 29. ágúst 2026?

Ef Ísland gengur í ESB þá gilda hér lög og reglur ESB ekki lög og reglur Alþingis í ESB málum. Við missum löggjafarvaldið, dómsvaldið og stóran hluta af framkvæmdavaldinu varðandi regluverk ESB í hendur embættismanna í Brussel! Samanburður við EES, NATO og aðra alþjóðlega samninga er því algjörlega óraunhæfur að öllu leyti. Fullveldi snýst nefnilega um það hver hefur æðsta vald yfir ríki, en lýðræði snýst um hvernig það vald er skipulagt og nýtt af fólkinu.

Kjósendur eiga ekki að taka afstöðu á grundvelli hræðsluáróðurs frá ESB-sinnum um að allt fari til fjandans á Íslandi ef við ekki „leitum skjóls“ hjá ESB. Þeir eiga alls ekki að samþykkja aðildarferli vegna loforða sem eru sett fram sem staðreyndir þótt þau séu í besta falli óvissir möguleikar. Aðild að ESB er ákvörðun um vald, ábyrgð og framtíðarskipan íslensks samfélags  en ekki ávísun á aukinn stöðugleika lægri vexti, verðbólgu eða matarverð.

Höfundur er læknir og fullveldissinni