Ný ákvæði um ljósvist í byggingarreglugerð, sem tóku gildi 1. maí síðastliðinn, eiga að tryggja að allar íbúðir njóti héðan í frá nægrar dagsbirtu. Sérfræðingar segja ljósvist hafa setið á hakanum árum saman við þéttingu byggðar, með alvarlegum afleiðingum fyrir íbúa.
Á undanförnum árum hafa verið byggðar þúsundir íbúða á Íslandi sem myndu ekki standast nýju kröfurnar. „Það má í sumum tilfellum segja að við séum komin með kjallaraíbúðir upp á þriðju hæð,“ segir Anna María Bogadóttir arkitekt í Kastljósi. Hún og Ásta Logadóttir, rafmagnsverkfræðingur og sérfræðingur í ljósvist, hafa rannsakað þróun fjölbýlishúsa hér á landi í þverfaglega rannsóknarhópnum Híbýlaauði.
Þær benda á að fólk hafi jafnvel keypt íbúðir í myrkri á veturna án þess að átta sig á að þær yrðu nánast ekkert bjartari á sumrin. Dæmi séu um að íbúar uppgötvi vandann þegar í ljós kemur að jafnvel pottaplöntur þrífast ekki í gluggakistunum.
Gleymdu að huga að ljósvist í þéttingu byggðar
Að sögn Önnu Maríu varð mikil breyting um aldamótin þegar markaðsvæðing húsnæðismarkaðarins hófst og smám saman dró úr kröfum um birtu í reglugerðum. Árið 2014 var ekkert eftir í byggingarreglugerð til að tryggja ljósvist nema eitt ákvæði sem kvað á um að í hverri vistarveru þyrfti ljósopið, þ.e.a.s. glugginn, að vera einn tíundi af flatarmáli gólfsins.
Sú regla virkaði vel í dreifðri byggð en hún gerði ekki ráð fyrir ytri áhrifum. „Við bara gleymdum að taka tillit til ljósvistar,“ segir Ásta um tímabilið þegar þétting byggðar fór af stað af fullum krafti með hærri byggingum og djúpum svölum sem skyggja á glugga. Skortur á dagsbirtu getur haft alvarleg áhrif á heilsuna, aukið líkur á þunglyndi og raskað dægursveiflu fólks.
Málið lengi í höndum stjórnvalda
Það eru níu ár síðan Ásta fór fyrst að hreyfa við málinu gagnvart stjórnvöldum. Fyrir fimm árum hóf þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, endurskoðun á ljósvistarkafla byggingarreglugerðar en það var ekki fyrr en í janúar á þessu ári sem Inga Sæland samþykkti breytingarnar sem tóku gildi í maí. Í millitíðinni hafa þúsundir bygginga risið sem voru í samræmi við þágildandi byggingarreglugerð.
Nýju reglurnar breyta þessu og taka mið af tvennu. Það eru ytri umhverfisáhrif og mælanlegt ljósamagn. Ef háar byggingar eða djúpar svalir eru nálægt glugga þarf glugginn að stækka sem því nemur. Nú er þess einnig krafist að 40% af gólffleti í vistarveru uppfylli 300 LUX í helming af dagsljósatímum ársins. Ef það tekst ekki verður að grynnka rýmið.
Skýrari ákvæði um mikilvæg atriði
Ólafur Árnason, framkvæmdastjóri hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS), segir gagnrýni Önnu og Ástu eiga rétt á sér að einhverju leyti. HMS gaf út nýjar leiðbeiningar um ljósvist sl. föstudag sem eiga að hjálpa uppbyggingaraðilum og skipulagsaðilum að uppfylla þessi ákvæði.
Hann segir að nú sé farið að skoða þennan þátt með markvissari hætti sem geri það að verkum að hefja þurfi hönnun fyrr heldur en gert hefur verið.
„Við gerum það kannski samhliða skipulagsvinnunni. Með þeim hætti náum við fram þessum árangri. Ef það er ekki hugað að þessu á skipulagsstigi þá getur verið erfitt eða jafnvel ómögulegt að ná að uppfylla þessi skilyrði fyrir allar íbúðir.“
Ólafur segir að hér sé ekki um aukið flækjustig á byggingarreglugerð að ræða og segir ýmsar leiðir færar til þess að fara í einföldun á henni. Hér sé verið að setja skýrari ákvæði um mikilvæg atriði.
Nýju reglurnar gilda þegar um öll deiliskipulög sem samþykkt hafa verið eftir 1. maí 2026. Frá og með 1. ágúst 2027 munu þær gilda um öll deiliskipulög, burtséð frá aldri þeirra. Ólafur segir markaðinn og uppbyggingaraðila taka breytingunum vel, enda fagni menn því að fá skýrar línur til að vinna eftir. Hann segir líklegt að fyrstu hverfin sem hönnuð eru algjörlega út frá nýju reglunum muni rísa á næstu 3 til 4 árum.
