Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra segir markmið sitt skýrt í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald viðræðna við Evrópusambandið: Hún vill að Íslendingar segi já.
Kristrún ræddi um Evrópumálin, innflytjendamál, uppgang hægri flokka og stjórnmálaferil sinn í viðtali við Alastair Campbell og Rory Stewart í breska hlaðvarpinu The Rest Is Politics: Leading.
Þar lagði hún áherslu á að fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla snerist ekki um inngöngu Íslands í Evrópusambandið heldur um hvort stjórnvöld ættu að ljúka viðræðum og leggja mögulegan samning síðar fyrir þjóðina.
„Markmiðið er að fá já. Það er augljóslega markmiðið,“ sagði Kristrún þegar Campbell spurði hana hvert markmið hennar, stefna og aðferð væri í kosningabaráttunni.
Hún sagði jafnframt mikilvægt að niðurstaðan yrði virt, hver sem hún yrði, og að atkvæðagreiðslan yrði ekki gerð að eins konar vinsældakosningu um ríkisstjórnina.
Segir já þýða að halda möguleikanum opnum
Kristrún sagði andstæðinga áframhaldandi viðræðna vilja gera kosninguna að endanlegri þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að ESB.
„Það er hún ekki. Þetta snýst um að halda möguleikanum opnum,“ sagði hún.
Hún sagði að með já atkvæði væri ríkisstjórninni veitt umboð til að hefja viðræður að nýju, ljúka þeim og sjá hvaða samningur stæði Íslandi til boða. Að því loknu yrði kosið sérstaklega um hvort Ísland ætti að ganga í sambandið.
Kristrún sagði að jafnvel þeir sem væru óákveðnir um aðild gætu stutt áframhaldandi viðræður.
„Þú getur verið kannski manneskja þegar kemur að ESB og samt sagt já, vegna þess að þú vilt sjá hvernig þetta lítur út.“
Telur Ísland í sterkari samningsstöðu nú
Kristrún sagði alþjóðlega stöðu hafa breyst mikið á síðustu tveimur árum og það væri meðal ástæðna þess að ríkisstjórnin hefði ákveðið að flýta atkvæðagreiðslunni, sem upphaflega átti að fara fram fyrir árslok 2027.
Hún nefndi breytta heimsmynd, aukið vægi norðurslóða og þá staðreynd að Evrópusambandið væri í auknum mæli að horfa út á við og gera samninga við ríki utan sambandsins.
„Ég held að þetta sé frábær tími fyrir Ísland að ganga í sambandið vegna þeirrar geopólitísku stöðu sem við erum í,“ sagði Kristrún.
Hún telur jafnframt að þessar aðstæður geti styrkt stöðu Íslands í mögulegum aðildarviðræðum.
„Ég held að við höfum góða sögu að segja vegna þess að við erum góð viðbót við þetta verkefni. En á sama tíma gefur þetta okkur líka sterkari stöðu, að mínu mati, í aðildarviðræðum.“
Kristrún sagði mikilvægt að bæði Evrópusambandið og íslenskur almenningur gerðu sér grein fyrir þessari stöðu.
Gagnrýnin á ESB og með takmörk
Þrátt fyrir að vilja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni sagðist Kristrún sjálf vera gagnrýnin á ýmsa þætti Evrópusambandsins.
Hún sagðist ekki ætla að boða að aðild myndi leysa öll vandamál Íslands og gagnrýndi jafnframt þá nálgun að halda því fram að allt færi á versta veg ef viðræðum yrði haldið áfram.
„Sýnið fólki virðingu. Ekki afskrifa það. Ekki segja fólki að það sé viðurstyggilegt vegna skoðana sinna“
„Fólk er ekki heimskt,“ sagði Kristrún. „Verið heiðarleg við það. Verið róleg. Verið traustvekjandi. Ekki tala niður til fólks. Eigið samtal við það, því þegar öllu er á botninn hvolft vill fólk einfaldlega að því sé sýnd virðing.“
Hún sagðist jafnframt hafa ákveðin markmið gagnvart ESB.
„Fólk þarf að geta treyst því að ef það gefur mér já, þá muni ég hafa hagsmuni þess að leiðarljósi og berjast fyrir því.“
Kristrún sagði að hún myndi ferðast um landið í ágúst og halda opna fundi þar sem áherslan yrði á að hlusta á fólk, bæði vonir þess og áhyggjur.
Gjaldmiðillinn stærsta einstaka málið
Kristrún sagði gjaldmiðilsmálin eitt stærsta atriðið í umræðunni um ESB. Sjálfstæður gjaldmiðill Íslands hefði í gegnum tíðina sveiflast mikið og rekstur hans væri kostnaðarsamur.
Hún sagði krónuna jafnframt geta verið hindrun fyrir íslensk fyrirtæki og tengdi mögulega aðild meðal annars við meiri samkeppni og lægri vexti.
„Viltu ekki vera í tollabandalagi við stærsta markaðinn þinn?“ spurði hún og bætti við: „Viltu ekki hafa þann möguleika að vextir fari niður á lægra stig þar sem auðveldara verður fyrir almenna neytendur hér að hafa efni á húsnæði?“
Hún tók þó fram að lægri vextir gætu einnig haft neikvæð áhrif, meðal annars með því að ýta undir hækkun eignaverðs.
Segir sum stór fyrirtæki hagnast á lokuðu kerfi
Kristrún var einnig spurð hvers vegna hluti atvinnulífsins væri andvígur aðild að ESB.
Hún sagði meðalstór og stærri fyrirtæki geta haft hag af takmarkaðri samkeppni á litlum íslenskum markaði.
„Þau geta staðið sig ágætlega í lokuðu kerfi,“ sagði hún og bætti við að fyrirtæki gætu til dæmis velt verðhækkunum áfram út í verðlag vegna takmarkaðrar samkeppni og varið markaðshlutdeild sína.
Aukin erlend samkeppni gæti því verið óhagstæð fyrir slík fyrirtæki.
Kristrún benti á að afstaða atvinnulífsins hefði verið önnur fyrir 10 til 15 árum, þegar Ísland var með gjaldeyrishöft og samtök atvinnurekenda studdu aðild að Evrópusambandinu.
Segir fólkið á landsbyggðinni óttast að valdið færist enn lengra frá því
Kristrún ræddi einnig andstöðu við ESB á landsbyggðinni og sagði hana skiljanlega í ljósi þróunar undanfarinna áratuga.
Hún sagði sjávarbyggðir hafa upplifað miklar breytingar vegna samþjöppunar í sjávarútvegi, breyttra atvinnuhátta og aukinnar miðstýringar.
„Þau borga skatta, en fyrir lítið land sem vex svona hratt flækir þetta hlutina“
„Það er þessi tilfinning meðal fólks á landsbyggðinni að valdið hafi í auknum mæli færst frá því, þjónustan hafi færst frá því og fyrir stóran hluta þessa fólks er skiljanlegt að það óttist að færa enn meira vald til Brussel.“
Hún sagði mikilvægt að stjórnvöld skildu þessar áhyggjur og sýndu fólki að hagsmunir þess yrðu varðir.
Innflytjendum fjölgað hratt
Innflytjendamál voru einnig rædd ítarlega í viðtalinu og sagði Kristrún að stjórnmálaflokkar á miðju og vinstri væng stjórnmálanna hefðu oft gert mistök með því að hlusta ekki á áhyggjur fólks.
Hún sagði erlendum íbúum á Íslandi hafa fjölgað gríðarlega hratt á skömmum tíma.
„Við fórum úr undir tíu prósentum í kringum 2015 eða 2016 í rétt undir 20 prósent,“ sagði hún og lýsti þróuninni sem tvöföldun á um sjö árum.
Stærstur hluti fjölgunarinnar hefði að hennar sögn komið vegna fólks frá ríkjum Evrópusambandsins sem flutti til Íslands vegna mikillar eftirspurnar eftir vinnuafli.
Kristrún sagði fyrirtæki stundum horfa á erlent vinnuafl fyrst og fremst út frá þörf sinni fyrir starfsmenn án þess að huga nægilega að samfélagslegum afleiðingum hraðrar fólksfjölgunar.
„Þau hugsa ekki um samfélagslega þáttinn. Þau horfa bara á fólk eins og einingar. Ég vil einhvern til að vinna þetta starf.“
Hún sagði nýja íbúa nota vegi, heilbrigðiskerfi og aðra innviði og börn þeirra gætu þurft aukinn stuðning, meðal annars vegna tungumálaörðugleika.
„Já, þau borga skatta, en fyrir lítið land sem vex svona hratt flækir þetta hlutina.“
Segir vinstrið hafa brugðist með því að hlusta ekki
Kristrún tengdi þessa nálgun við uppgang popúlískra hægri flokka í Evrópu og Bandaríkjunum.
Hún sagðist hafa áhyggjur af þróuninni en sagði hefðbundna stjórnmálaflokka þurfa að líta í eigin barm.
„Ég held að fólk, til dæmis í Demókrataflokknum í Bandaríkjunum, hafi ekki hlustað á áhyggjur fólks,“ sagði hún.
Þetta hefði einnig mótað hvernig hún hefði breytt Samfylkingunni.
„Sýnið fólki virðingu. Ekki afskrifa það. Ekki segja fólki að það sé viðurstyggilegt vegna skoðana sinna,“ sagði Kristrún og vísaði þar til umdeildra ummæla Hillary Clinton í forsetakosningunum í Bandaríkjunum árið 2016.
Kristrún sagði marga þeirra sem væru ósáttir við stjórnmálakerfið í Bandaríkjunum, Frakklandi og einnig á Íslandi vera fólk með rætur í verkalýðs- og jafnaðarmannahreyfingum sem upplifði að kerfið hefði brugðist.
Sama viðvörun ætti við um Evrópusambandið.
„Þau verða að passa sig á að verða ekki of aftengd venjulegu fólki.“
