Í dag eru þrjátíu ár liðin frá því að Ólafur Ragnar Grímsson tók við embætti forseta Íslands. Þar hófst tuttugu ára forsetatíð sem breytti embættinu, færði forsetann nær miðju stjórnmálanna og hafði varanleg áhrif á íslenska stjórnskipun. Með fréttinni fylgir myndband frá hinni sögulegu embættistöku 1. ágúst 1996.
Fyrir nákvæmlega þrjátíu árum, 1. ágúst 1996, tók Ólafur Ragnar Grímsson við embætti forseta Íslands af Vigdísi Finnbogadóttur.
Hann varð þar með fimmti forseti lýðveldisins og hóf forsetatíð sem átti eftir að standa samfleytt í tuttugu ár. Þegar hann lét af embætti 1. ágúst 2016 hafði enginn forseti Íslands setið lengur á Bessastöðum.
Í myndbandinu sem fylgir fréttinni má sjá svipmyndir frá embættistökunni. Þar hófst nýr kafli í sögu forsetaembættisins, þótt fáir hafi líklega gert sér grein fyrir því á þessum degi hversu mikil áhrif hinn nýi forseti ætti eftir að hafa á stöðu þess.
Ólafur Ragnar varð ekki aðeins langsetnasti forseti lýðveldisins. Hann varð einnig fyrsti forsetinn til að virkja í reynd málskotsrétt 26. greinar stjórnarskrárinnar og gera forsetaembættið að sjálfstæðari og pólitískt áhrifameiri stofnun en það hafði áður verið.
Sigraði í fjögurra manna kosningu
Ólafur Ragnar hafði verið kjörinn forseti rúmum mánuði fyrr, 29. júní 1996.
Hann hlaut 68.370 atkvæði, eða 41,38 prósent gildra atkvæða. Pétur Kr. Hafstein varð annar með 29,57 prósent, Guðrún Agnarsdóttir fékk 26,37 prósent og Ástþór Magnússon Wium 2,68 prósent.
Kosningarnar mörkuðu mikil tímamót. Vigdís Finnbogadóttir hafði setið í embætti frá árinu 1980 og ákveðið að gefa ekki kost á sér að nýju eftir fjögur kjörtímabil. Nýr forseti var því kjörinn í fyrsta sinn í sextán ár.
Ólafur Ragnar var um margt óvenjulegur forsetaframbjóðandi.
Fyrri forsetar lýðveldisins höfðu vissulega komið úr stjórnmálum eða opinberu lífi, en Ólafur Ragnar var nýkominn úr miklum átökum flokkapólitíkurinnar. Hann hafði verið formaður Alþýðubandalagsins frá 1987 til 1995, alþingismaður, formaður þingflokksins og fjármálaráðherra á árunum 1988 til 1991.
Hann hafði jafnframt sterkan akademískan bakgrunn. Ólafur Ragnar lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði frá Manchester-háskóla árið 1970, varð lektor við Háskóla Íslands sama ár og prófessor í stjórnmálafræði árið 1973. Hann hafði því bæði rannsakað íslenska stjórnskipun og tekið virkan þátt í hinum pólitísku átökum hennar áður en hann tók við æðsta embætti þjóðarinnar.
Það þótti mörgum ólíklegt að svo pólitískur og umdeildur maður gæti sameinað þjóðina í forsetaembættinu. Forsetatíðin sýndi þó fljótt að Ólafur Ragnar ætlaði sér ekki að reyna að verða ópólitísk útgáfa af sjálfum sér. Hann mótaði embættið eftir eigin hugmyndum, reynslu og skilningi á beinu umboði forsetans frá þjóðinni.
Innsetningarræðan varð eins konar stefnuyfirlýsing
Í fyrstu innsetningarræðu sinni lagði Ólafur Ragnar ríka áherslu á samband forsetans og almennings.
Hann sagði mikilvægustu skyldu forsetans vera „trúnaður forseta við þjóðina sjálfa, óskir hennar og vonir á hverri tíð“. Hann ræddi jafnframt um hvernig forsetar lýðveldisins hefðu hver með sínum hætti mótað embættið og treyst samband þess við þjóðina.
Þegar ræðan er lesin þrjátíu árum síðar má sjá þar ýmislegt sem síðar varð einkennandi fyrir forsetatíðina.
Ólafur Ragnar leit á forsetaembættið sem lifandi stofnun sem ætti að þróast með þjóðfélaginu. Forsetinn ætti ekki aðeins að sinna formlegum skyldum, taka á móti erlendum gestum og staðfesta ákvarðanir annarra stofnana. Hann ætti einnig að hlusta eftir vilja þjóðarinnar og geta brugðist við þegar djúp gjá myndaðist milli almennings og hins pólitíska valds.
Þessi sýn varð síðar kjarninn í umdeildustu ákvörðunum forsetatíðarinnar.
Fyrsti forsetinn sem synjaði lögum staðfestingar
Stærstu stjórnskipulegu tímamót forsetatíðar Ólafs Ragnars urðu árið 2004 þegar hann ákvað að staðfesta ekki hin svonefndu fjölmiðlalög.
Aldrei áður hafði forseti Íslands synjað lögum frá Alþingi staðfestingar á grundvelli 26. greinar stjórnarskrárinnar. Ákvörðunin vakti hörð viðbrögð og ágreining um hvort forsetinn væri að verja lýðræðið eða færa embættið inn á svið sem ætti að tilheyra Alþingi og ríkisstjórn.
Ekki kom þó til þjóðaratkvæðagreiðslu um fjölmiðlalögin. Alþingi felldi þau úr gildi og Ólafur Ragnar staðfesti lögin um niðurfellinguna í júlí 2004. Í yfirlýsingu forsetans kom fram að fjölmiðlalögin hefðu valdið langvarandi deilum og myndað djúpa gjá milli þingvilja og þjóðarvilja.
Fordæmið hafði engu að síður verið sett.
Fram að þessu höfðu margir litið svo á að málskotsréttur forsetans væri í reynd dauður bókstafur. Eftir ákvörðun Ólafs Ragnars varð ljóst að forsetinn gæti við sérstakar aðstæður neitað að staðfesta lög og fært lokaákvörðunina frá Alþingi til kjósenda.
Það breytti ekki aðeins forsetaembættinu heldur einnig væntingum almennings til þeirra forseta sem síðar tækju við.
Icesave og stærsta stund forsetatíðarinnar
Málskotsrétturinn varð aftur miðpunktur íslenskra stjórnmála eftir bankahrunið 2008.
Í janúar 2010 synjaði Ólafur Ragnar lögum um ríkisábyrgð vegna Icesave-samninganna staðfestingar. Málið fór í þjóðaratkvæðagreiðslu 6. mars sama ár, þá fyrstu frá stofnun lýðveldisins árið 1944.
Lögunum var hafnað með afgerandi hætti. Af gildum atkvæðum sögðu 98,1 prósent nei, en kosningaþátttaka var 62,7 prósent.
Eftir nýjar samningaviðræður samþykkti Alþingi annan Icesave-samning. Ólafur Ragnar synjaði þeim lögum einnig staðfestingar í febrúar 2011 og önnur þjóðaratkvæðagreiðsla fór fram 9. apríl sama ár.
Í þeirri atkvæðagreiðslu höfnuðu 59,8 prósent kjósenda lögunum en 40,2 prósent vildu að þau héldu gildi. Kosningaþátttaka var 75,3 prósent.
Fyrir stuðningsmenn Ólafs Ragnars var þetta stærsta stund forsetatíðar hans.
Þeir töldu hann hafa staðið vörð um rétt þjóðarinnar til að eiga lokaorðið um gríðarlegar fjárhagslegar skuldbindingar, þrátt fyrir mikinn þrýsting frá stjórnvöldum, erlendum ríkjum og alþjóðlegum stofnunum.
Gagnrýnendur hans töldu aftur á móti að forsetinn hefði stigið langt inn á verksvið Alþingis og ríkisstjórnar og nýtt sér óánægju almennings til að auka pólitískt vald embættisins.
Hver sem afstaðan er til Icesave eða ákvörðunar forsetans verður tæpast um það deilt að þjóðaratkvæðagreiðslurnar festu nýjan skilning á forsetaembættinu í sessi. Forsetinn var ekki lengur aðeins sameiningartákn og formlegur þjóðhöfðingi. Hann gat orðið úrslitaaðili í stærstu deilum þjóðarinnar.
Guðrún Katrín stóð við hlið hans í upphafi
Við hlið Ólafs Ragnars við embættistökuna árið 1996 stóð eiginkona hans, Guðrún Katrín Þorbergsdóttir.
Hún hafði tekið virkan þátt í forsetakosningabaráttunni, ferðast með honum um landið og talað á framboðsfundum. Eftir að hann tók við embætti beitti hún sér meðal annars á sviði menningar, lista og velferðarmála.
Aðeins rúmu ári eftir embættistökuna greindist Guðrún Katrín með hvítblæði. Hún lést í Seattle í Bandaríkjunum 12. október 1998 eftir harða baráttu við sjúkdóminn. Andlát hennar vakti mikla sorg um allt land og varð eitt þyngsta persónulega áfall forsetatíðar Ólafs Ragnars.
Ólafur Ragnar kynntist síðar Dorrit Moussaieff. Þau trúlofuðust árið 2000 og giftu sig 14. maí 2003. Dorrit varð áberandi forsetafrú og tók virkan þátt í opinberum heimsóknum, menningarstarfi og kynningu Íslands erlendis.
Nýtti embættið til að opna dyr erlendis
Annar stór þáttur í arfleifð Ólafs Ragnars var alþjóðlegt starf hans.
Hann nýtti forsetaembættið af miklum krafti til að kynna Ísland, íslenskt atvinnulíf, endurnýjanlega orku og sérþekkingu landsins á sviði jarðhita. Hann varð tíður gestur á alþjóðlegum ráðstefnum um loftslagsmál og hreina orku og átti fundi með fjölmörgum þjóðarleiðtogum, ráðherrum og áhrifafólki í viðskiptum og vísindum.
Þessi þáttur forsetatíðarinnar vakti bæði lof og gagnrýni.
Á útrásarárunum tók Ólafur Ragnar þátt í að kynna íslensk fyrirtæki og athafnamenn á alþjóðavettvangi. Stuðningsmenn hans töldu að forsetinn hefði opnað dyr sem íslensk fyrirtæki hefðu annars ekki komist inn um og sýnt hvernig þjóðhöfðingi smáríkis gæti nýtt embættið til að auka áhrif landsins.
Eftir bankahrunið var þessi nána tenging við útrásina aftur á móti gagnrýnd. Andstæðingar hans töldu að forsetaembættið hefði veitt íslensku fjármálalífi og athafnamönnum meiri trúverðugleika en innistæða var fyrir.
Ólafur Ragnar fjarlægðist þó ekki alþjóðlega vettvanginn eftir hrunið. Þvert á móti varð hann áberandi í umræðum um endurreisn Íslands, hreina orku, loftslagsbreytingar og framtíð norðurslóða.
Árið 2013 stofnaði hann Arctic Circle ásamt alþjóðlegum samstarfsaðilum. Vettvangurinn hefur síðan orðið eitt stærsta árlega alþjóðlega þingið um málefni norðurslóða og Ólafur Ragnar hefur áfram gegnt formennsku þar eftir að forsetatíð hans lauk.
Fimm kjörtímabil á Bessastöðum
Ólafur Ragnar var endurkjörinn fjórum sinnum, árin 2000, 2004, 2008 og 2012. Hann sat því samtals fimm kjörtímabil og tuttugu ár í embætti.
Á þeim tíma varð Ísland fyrir meiri efnahagslegum og samfélagslegum sviptingum en flestir gátu séð fyrir við embættistökuna árið 1996.
Landið gekk í gegnum mikinn hagvöxt, alþjóðlega útrás fyrirtækja og banka, bankahrun, gjaldeyrishöft, Icesave-deilur, eldgos sem vöktu heimsathygli og vaxandi alþjóðlegt mikilvægi norðurslóða.
Ólafur Ragnar var sjaldnast fjarlægur áhorfandi að þessari þróun. Hann tók frumkvæði, mótaði umræðuna og beitti ræðustóli embættisins til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri.
Það gerði hann vinsælan hjá stórum hluta þjóðarinnar en jafnframt umdeildari en flestir aðrir forsetar lýðveldisins.
Skildi eftir allt annað forsetaembætti
Þrjátíu árum eftir embættistökuna er enn tekist á um arfleifð Ólafs Ragnars Grímssonar.
Stuðningsmenn hans telja hann einn merkasta forseta lýðveldisins. Hann hafi neitað að líta á embættið sem valdalausa skrautstofnun, styrkt rétt þjóðarinnar til að taka beinan þátt í stórum ákvörðunum og aukið vægi Íslands langt umfram stærð landsins á alþjóðavettvangi.
Gagnrýnendur telja að hann hafi gert forsetaembættið of pólitískt, sveigt reglur þess eftir aðstæðum og persónulegum sjónarmiðum og skapað óvissu um valdmörkin milli forseta, Alþingis og ríkisstjórnar.
En eitt virðist hafið yfir ágreining: Ólafur Ragnar Grímsson skildi eftir allt annað forsetaembætti en það sem hann tók við.
Eftir forsetatíð hans var ekki lengur sjálfgefið að forsetinn héldi sig utan stórra þjóðfélagsdeilna. Ekki var heldur lengur hægt að líta á 26. grein stjórnarskrárinnar sem ákvæði sem aldrei yrði notað.
Athöfnin sem fram fór 1. ágúst 1996 og sjá má í myndbandinu með fréttinni markaði því ekki aðeins reglubundin valdaskipti á Bessastöðum.
Þennan dag fyrir nákvæmlega þrjátíu árum hófst lengsta forsetatíð lýðveldissögunnar – forsetatíð sem breytti skilningi Íslendinga á því hvað forseti Íslands gæti verið og hversu mikið vald gæti falist í beinu umboði þjóðarinnar.
