Skjaldborgarbíó stendur við Aðalstræti í hjarta Patreksfjarðar og þegar ég mætti þangað tímanlega á föstudagskvöldinu voru gestir, jafnt heimamenn og kvikmyndaunnendur víðar að, þegar teknir að detta í hús. Notalegt skvaldur barst um hlýjan bíósalinn og eftirvæntingin var áþreifanleg í loftinu. Ólíkt því sem var í fyrra, þegar mér skilst að hafi verið með eindæmum góð mæting, fengu allir gestir opnunarinnar sæti á rauðklæddum bekkjum bíósalarins og biðu spenntir eftir því að þéttpökkuð dagskráin hæfist. Það var síðan Ragnar Ísleifur Bragason, hinn frábæri kynnir hátíðarinnar til margra ára, sem setti 19. Skjaldborgarhátíðina með vel tímasettum bröndurum og vinalegu glensi.
Leikstjórinn Línette sigraði limbókeppnina í ár.
Ljósmyndir/Patrik Ontkovic
Í kjölfarið fór dagskráin mjúklega af stað með stuttu erindi Gunnþóru Halldórsdóttur frá Kvikmyndasafni Íslands sem sagði meðal annars frá ferli útvarpsvirkjameistarans Magnúsar Jóhannssonar (1912-1997). Eins og mörgum lesendum er sennilega kunnugt um var Magnús brautryðjandi í íslenskri kvikmyndagerð og þó að hann hafi lengi kallað sjálfan sig amatör var hann fyrstur Íslendinga til að sýna kvikmynd á alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Cannes. Að loknu erindinu voru sýndar nokkrar stuttmyndir eftir hann og fengu áhorfendur þá til að mynda að liggja með honum á gægjum við arnarhreiður og ferðast yfir hálendið um vetur á frumstæðum vélsleða eða svokölluðum „snowmobile“. Þetta var með öðrum orðum ljúfur formáli að heimildarmyndadagskrá hátíðarinnar og vel til fundinn vegna þess að stuttmyndirnar sýndu skýrt fram á ást heimildamyndagerðarmannsins gagnvart heimildarmyndaforminu ásamt því sem það er megnugt.
Barist um frásagnarfullveldi
Eftir opnunarkvöldið, sem lauk með dansi í gamalli verbúð bæjarins þar sem nú er bar, tók síðan við vel skipulögð og ansi þétt dagskrá sem stóð yfir frá því klukkan tíu að morgni og langt fram yfir miðnætti á bæði laugardag og sunnudag. Frumsýndar voru 10 nýjar íslenskar heimildamyndir auk fjögurra heimildarmynda eftir norræna heiðursgesti hátíðarinnar. Þá voru einnig sýnd brot úr verkum í vinnslu eftir hina ýmsu heimildarmyndagerðarmenn báða dagana og féll sá dagskrárliður vel í kramið hjá áhorfendum.
Þema heiðursgestadagskrárinnar í ár, sem reyndar var einnig viðeigandi fyrir fleiri myndir á hátíðinni, var „narrative sovereignity“ eða frásagnarfullveldi, sem felur í sér vald eða rétt þjóða og menningarhópa til þess að ráða yfir þeim frásögnum sem af þeim eru sagðar. Hugtakið vekur þannig einnig spurningar um það hver eigi rétt á að tala fyrir hvaða hóp hverju sinni og á hvaða forsendum. Að þessu leyti talaði það sömuleiðis vel inn í samfélagsumræðu samtímans eins og Sólveig Ásta Sigurðardóttir, nýdoktor í bókmenntafræði við Háskóla Íslands, benti á í fróðlegu pallborðsspjalli við heiðursgestina þrjá, þau Arinu Kleist frá Grænlandi, Mariu Tórgarð frá Færeyjum og Johannes Vang frá Ráisa (eða Nordreisa eins og svæðið er kallað á norsku) við strönd Sápmi. Áhrifamikil opnunarmyndin La Fjella Leve (Leyfið fjöllunum að lifa, 2026, leikstj. Håvard Bustnes), eftir norska leikstjórann Håvard Bustnes kjarnaði umfjöllunarefnið einnig vel og hverfðist um vitnaleiðslu samískra mótmælenda í þekktu réttarmáli hreindýrahirða gegn norsku ríkisstjórninni á árunum 2021-2024.
Glæsilegt hátíðarteymi Skjaldborgar 2026.
Ljósmyndir/Patrik Ontkovic
Það var heldur ekki laust við að bíósalurinn gripi andann á lofti þegar áðurnefndur heiðursgestur frá Færeyjum, Maria Tórgarð, lýsti því yfir í umræðum eftir sýningu á verðlaunamynd sinni Skál (2021, leikstj. Cecilie Debell og Maria Tórgarð) að hún tryði ekki á þá frásagnaraðferð heimildarmyndagerðarmannsins að þykjast vera fluga á vegg. Engin frásögn getur í eðli sínu nokkurn tímann verið hlutlaus, benti hún á máli sínu til stuðnings; um leið og myndavélin hefur verið tekin upp og linsan munduð hefur heimildarmyndagerðarmaðurinn skapað persónulega umgjörð sem rammar söguna inn. Hvers vegna þá ekki að leika sér eilítið að forminu og draga fram listrænar hliðar þess? Þó að ekki væru allir sammála þessari nálgun mynduðust í framhaldinu líflegar umræður um það hvað heimildarmyndin má og hvað ekki og mátti læra margt af þeim.
Kviksyndi millistéttarinnar
Heiðursgestadagskránni lauk síðan á sterkum nótum með sýningu á heimildarmyndinni Sumé: Mumisitsinerup nipaa (Sumé: Hljómur byltingarinnar, 2014, leikstj. Inuk Silis Høegh) um fyrsta grænlenska rokkbandið, Sumé, sem sló í gegn á áttunda áratugnum og er talið hafa átt stóran þátt í því að efla og styrkja sjálfsvitund Grænlendinga á árunum áður en þeir fengu heimastjórn frá Dönum. Þannig sýndi hún einnig á afgerandi hátt fram á mátt listarinnar til þess að hafa áhrif á samfélagið og knýja fram breytingar.
Þrjár heimildamyndir unnu til verðlauna á hátíðinni: Fuglar og menn í leikstjórn Ragnars Axelssonar, Ingvars Þórðarsonar og Mika Kaurismaki, Heimkoman eftir Helga Felixson og Titti Johnson og stuttmyndin Plomb Culture (Blýmenning) eftir unga leikstjórann Línette sem gerði sér lítið fyrir og vann líka limbókeppni hátíðarinnar á lokaballinu (fylgist með henni, því hér er mikil hæfileikakona á ferð). Nánar má lesa um þær á menningarvefnum mbl.is/menning en ég ætla að nýta tækifærið hér til að nefna tvær myndir sem ekki unnu til verðlauna og snertu þó áhorfendur djúpt.
Það er í fyrsta lagi myndin Dæmdu mig, ég geng á glerinu eftir myndlistarmanninn Thoru Love sem fjallar á virkilega næman og kærleiksríkan hátt um samband móður við son sinn og fíknisjúkdóminn sem hann glímir við. Í myndinni fléttar Thora saman klippur úr fjölskylduheimavídeóum og frumsamin ljóð og mátti heyra snökt víða úr salnum meðan á sýningunni stóð. Í öðru lagi er vert að minnast á áhugaverða heimildamynd Annette Ragnarsdóttur, Kviksyndi, sem var í klassískum heimildarmyndagerðarstíl og brá skörpu ljósi á kröpp kjör íslenskrar millistéttar í samtímanum. Ég vona að þessar tvær myndir og raunar allar þær íslensku myndir sem voru á dagskrá Skjaldborgar 2026 verði sýndar í fleiri bíóhúsum landsins eða þá í sjónvarpi og nái þannig til sem flestra.
Eftir heimildamyndaáhorf helgarinnar stendur eftir í huga mínum mynd af samfélagi á viðkvæmum tímamótum sem berst fyrir því að halda sjálfu sér og menningararfi sínum á lífi frammi fyrir ágangi nútímans. Segja má að allar hafi myndirnar tekist á við þetta umfjöllunarefni á einn eða annan hátt, hvort sem var í gegnum baráttu samískra hreindýrahirða gegn norskri stóriðju eins og í La Fjella Leve, uppreisn færeyskra ungmenna gegn kristilegu uppeldi sínu eins og í Skál eða einlæga viðleitni Grímseyinga til að viðhalda byggð sinni eins og í Eyríki (2026, leikstj. Nikolai Galitzine).
Og þó að það sé vissulega alveg sérstök þrekraun að horfa á fjórtán heimildarmyndir í röð yfir eina helgi þá er það líka eitt af því besta sem ég veit. Það er líka það sem gerir Skjaldborgarhátíðina svo göldrótta: yfir þessa einu helgi fáum við öll að koma saman, borða yfir okkur af poppi og ræða heimildarmyndir út í eitt. Svo ekki sé minnst á allt hitt sem gerir hátíðina að því fallega samfélagi sem hún er – plokkfisksveisluna, Raggabingóið, endurljóðblöndun bókaútgáfunnar Skriðu, limbókeppnina, skrúðgönguna og lokaballið þar sem dansað er á hverju ári langt inn í sumarbjarta nóttina. Takk fyrir mig í þetta sinn, Skjaldborg – hver veit nema við sjáumst aftur að ári!
