Íbyrjun september birtist óvenjulegt viðtal í finnska dagblaðinu Helsingin Sanomat. Þar lítur geðlæknirinn Eila Sailas yfir starfsævina og viðurkennir að hún sjái eftir því að hafa verið hluti af þróun sem hún tók á sínum tíma þátt í af fullri sannfæringu.

Nær allan sinn starfsferil hélt Sailas fyrirlestra fyrir lækna á fræðsluviðburðum sem fjármagnaðir voru af lyfjafyrirtækjum. Þar lagði hún meðal annars áherslu á mikilvægi þess að læknar lærðu að þekkja og meðhöndla þunglyndi. Þetta var á tíunda áratug síðustu aldar, á sama tíma og ný SSRI-þunglyndislyf komu á markað og lyfjafyrirtæki lögðu mikla áherslu á að auka vitund um þunglyndi. Sailas segir sjálf að hún hafi aðeins verið einn af mörgum boðberum þessa málstaðar.

Skilaboðin komust til skila. Í dag nota um 600 þúsund Finnar þunglyndislyf. Sailas segir að hún syrgi sinn þátt í þessari þróun. Hún hafi ekki staldrað við og spurt þeirrar grundvallarspurningar sem hún spyr nú: Hvað er þunglyndi – og hvað er það ekki?

Mér finnst merkilegt að heyra geðlækni á hennar aldri og með hennar starfsferil tala með þessum hætti. Ekki vegna þess að hún segist hafa öll svörin í dag, heldur vegna þess að hún er tilbúin að líta til baka og endurskoða það sem áður þótti rétt.

Þegar þjáning verður að sjúkdómi

Sailas segir að fólk sem leiti til læknis vegna þunglyndis og kvíða þurfi oft annars konar aðstoð við vandamálum sínum. Þar nefnir hún áföll lífsins, fjárhagserfiðleika og sambandsvanda. Samt sé algengt að niðurstaðan verði greining og lyf. Þarna finnst mér við komast að einhverju sem við þurfum að þora að ræða: Höfum við sjúkdómsvætt mannlega tilveru?

Sorg, ótti, einmanaleiki, kvíði, reiði, vanmáttur og örvænting eru hluti af því að vera manneskja. Þau geta orðið svo yfirþyrmandi að við þurfum hjálp. En það þýðir ekki sjálfkrafa að orsök þeirra sé sjúkdómur innra með einstaklingnum. Stundum er manneskja að bregðast við því sem hefur komið fyrir hana. Stundum er hún að bregðast við því sem er enn að gerast í lífi hennar. Og kannski er spurningin „hvað er að þér?“ einfaldlega ekki rétta spurningin.

Sagan um efnaójafnvægið

Í áratugi hefur almenningi verið boðin einföld og sannfærandi skýring á þunglyndi: að það tengist efnaójafnvægi í heilanum og sérstaklega skorti á serótóníni. Sú hugmynd varð gríðarlega útbreidd. Vandinn er að vísindin staðfestu aldrei þessa einföldu sögu. Í stórri yfirlitsrannsókn sem birtist í Molecular Psychiatry voru niðurstöður helstu rannsóknarsviða á tengslum serótóníns og þunglyndis teknar saman. Niðurstaða höfunda var að rannsóknirnar veittu ekki sannfærandi stuðning við þá kenningu að þunglyndi stafaði af minnkuðu magni eða minni virkni serótóníns. Höfundarnir benda jafnframt á að hugmyndin um „chemical imbalance“ sé enn útbreidd meðal almennings.

Það er mikilvægt að gera skýran greinarmun hér. Þetta sannar ekki að þunglyndislyf geti ekki hjálpað. Rannsóknin fjallaði um kenninguna um orsök þunglyndis, ekki um hvort þunglyndislyf geti haft áhrif eða gagnast fólki. Þessi aðgreining hefur einmitt verið áréttuð í fræðilegri umræðu um rannsóknina. En ef fólki var sagt að lyfið væri að leiðrétta undirliggjandi efnaójafnvægi þá skiptir máli hvort sú fullyrðing var studd af vísindunum því hér kemur annað hugtak til sögunnar: upplýst samþykki. Rétturinn til að vita hvað við vitum – og hvað við vitum ekki.

Ég er ekki að skrifa þetta til að segja fólki að hætta að taka geðlyf. Ég er heldur ekki að halda því fram að þau geti ekki hjálpað. Margir upplifa að þau hafi hjálpað þeim og sú reynsla á rétt á sér. Ég er að tala um rétt okkar til upplýsinga. Ef einstaklingur ætlar að taka lyf sem hafa áhrif á miðtaugakerfið á hann rétt á að vita það sem er vitað, hver mögulegur ávinningur er, hvaða aukaverkanir geta fylgt þeim og hvað við vitum – og vitum ekki – um áhrif langvarandi notkunar og það að hætta töku þeirra. Og hann á rétt á því að óvissa sé kölluð óvissa. Við getum ekki tekið raunverulega upplýsta ákvörðun nema við fáum upplýsingarnar sem þarf til þess.

Ég á líka þessa sögu

Ég er notandi og starfsmaður í Hugarafli, samfélagi fólks sem hefur upplifað persónulega krísu og er að vinna í sínum bata. Ég kom þar inn fyrir nær sex árum síðan í mjög slæmu andlegu ástandi og mikilli þjáningu. Ég á mína eigin sögu af áföllum og erfiðleikum við að fóta mig í mannlegri tilveru. Á lífsleiðinni hef ég tekið þrjár tegundir SSRI- og SNRI-geðlyfja.

Ég man sérstaklega eftir því þegar ég hafði sjálf hætt á síðasta lyfinu mínu. Ég brotnaði niður inni hjá lækni. Ég vildi ekki prófa enn eitt lyfið. Ég vildi leita annarra leiða. Læknirinn vildi hins vegar ólmur skrifa upp á annað SSRI-lyf. Ég man hvað ég sagði: „Hvernig á ég að heila rót vandans ef ég er alltaf með dregið fyrir gluggann? Hvernig á ég að sjá orsökina ef ég breiði alltaf yfir hana?“

Þetta var mín upplifun. Lyf geta verið öðrum allt önnur reynsla og ég ætla ekki að skilgreina hana fyrir þá. En ég vissi að ég vildi ekki lengur einungis reyna að draga úr því sem ég fann. Ég þurfti að skilja það. Ég þurfti að líta á það sem hafði gerst í lífi mínu. Ég þurfti að skilja sjálfa mig og viðbrögð mín. Ég þurfti að finna leið til að lifa með tilfinningunum mínum í stað þess að óttast þær. Það hefur verið hluti af minni batavegferð.

Ein af hverjum sex manneskjum

Og þess vegna getum við ekki litið á umræðuna í Finnlandi eins og hún komi okkur ekki við. Samkvæmt nýjustu tölum Embættis landlæknis fengu 163,8 af hverjum 1.000 Íslendingum þunglyndislyf afgreidd árið 2025. Það jafngildir um 16,4 prósentum þjóðarinnar – eða um það bil einum af hverjum sex. Meðal kvenna var hlutfallið 213,9 af hverjum 1.000, eða rúmlega ein af hverjum fimm.

Árið 2007 var samsvarandi tala fyrir þjóðina 85,04 af hverjum 1.000. Hlutfallið hefur því nær tvöfaldast á átján árum.

Þessar tölur segja okkur ekki hvers vegna hver einstaklingur tekur lyfin sín. Þær segja heldur ekkert um hvort lyfin hafi hjálpað viðkomandi. En umfangið eitt og sér ætti að gefa okkur tilefni til að spyrja spurninga. Hvað erum við að meðhöndla? Hvað liggur að baki vanlíðan fólks? Hvaða úrræði bjóðum við áður en lyf eru gefin, samhliða þeim eða í stað þeirra? Og höfum við gert læknisfræðilega nálgun að sjálfgefnu svari við vandamálum sem eiga sér stundum rætur annars staðar?

Önnur leið til að horfa á bata

Í Hugarafli vinnum við út frá bata og valdeflingu í samfélagi jafningja. Þar er manneskjan ekki greiningin sín og bati er ekki skilgreindur út frá því hvort einkenni hverfa. Við lítum á einstaklinginn sem sérfræðing í eigin lífi. Við horfum til styrkleika, vonar, merkingar, tengsla og valdeflingar. Við spyrjum hvað manneskjan sjálf vill, hvað skiptir hana máli og hvað hún þarf til að geta byggt upp líf sem henni finnst þess virði að lifa.

Þetta þýðir ekki að hafna læknisfræði. Það þýðir að læknisfræðin fær ekki ein að skilgreina manneskjuna eða bata hennar. Greining getur gagnast sumum. Lyf geta gagnast sumum. Meðferð getur gagnast sumum. Jafningjastuðningur, samfélag, tilgangur og mannleg tengsl geta skipt sköpum. En manneskjan sjálf verður að vera í miðjunni.

Kannski þurfum við oftar að færa okkur frá því að spyrja: „Hvað er að þér?“ og þora að spyrja: „Hvað hefur komið fyrir þig?“ Og svo hlusta á svarið.

Að geta endurskoðað eigin sögu

Á minni eigin batavegferð hef ég þurft að líta yfir söguna mína og endurskoða hana. Ég hef þurft að horfast í augu við eigin mistök, taka ábyrgð á minni vegferð, fyrirgefa sjálfri mér og læra að gera betur. Fyrir mér er það hluti af því að þroskast. Mér finnst að við sem samfélag þurfum að geta gert það sama. Kerfin okkar þurfa líka að geta það. Kerfi eru, þegar allt kemur til alls, búin til af manneskjum og manneskjur gera mistök. Við tökum ákvarðanir út frá þeirri þekkingu, þeim hugmyndum og þeim sannfæringum sem við höfum á hverjum tíma. Stundum reynast þær rangar. Stundum sjáum við síðar afleiðingar sem við sáum ekki fyrir.

Vandinn er ekki að hafa einhvern tíma haft rangt fyrir sér. Vandinn verður til þegar ný þekking eða reynsla gefur okkur tilefni til að endurskoða það sem við höfum gert en við neitum að horfast í augu við það. Þess vegna finnst mér framganga Eilu Sailas merkileg. Hún getur ekki breytt því sem hún tók þátt í en hún getur horft til baka, viðurkennt sinn þátt í þróuninni og sagt opinberlega að hún sjái hlutina öðruvísi í dag. Ég vildi óska þess að fleiri innan geðheilbrigðiskerfisins hefðu hugrekki til þess sama. Ekki til þess að við getum fundið sökudólga heldur vegna þess að þannig verða breytingar til.

Við getum ekki breytt því sem við sjáum ekki. En þegar við sjáum það opnast tækifæri til að umbreyta því sem er.