Þetta kemur fram í nýrri rannsókn Rótarinnar Bráðaþjónusta við heimilislausa einstaklinga – Komur á bráðamóttökur Landspítala á tímabilinu 2020–2024. Skýrslan sýnir að heimilisleysi er ekki einungis félagslegt vandamál heldur einnig mikilvægt heilbrigðismál. Í skýrslunni eru greindar komur heimilislausra á spítalann eftir kyni, stöðu og aldri og svo eftir tegund komu. 

Í skýrslunni eru lagðar fram sjö tillögur um betri samhæfingu, styrkingu lágþröskuldaúrræða, samfellu við útskrift, húsnæðisstuðning og úrræði sem byggja á gögnum og raunverulegri þörf.

Fimmtán komur að meðaltali á fimm árum

Samkvæmt skýrslunni voru 72 prósent koma á bráðamóttöku í Fossvogi og 27 prósent í geðþjónustu við Hringbraut. Meðalfjöldi koma var fimmtán á einstakling, en sá sem kom oftast átti 292 komur.

Í skýrslunni kemur fram að við komu á Landspítalann sé ekki skráð kerfisbundið hvort fólk sé heimilislaust. Flestir eigi lögheimili þó að þeir búi ekki þar. Til þess að afmarka úrtakið í rannsókninni var því miðað við þá fullorðnu einstaklinga sem nýttu þjónustu neyðarskýla Reykjavíkurborgar á fimm ára tímabili (01.01.2020-31.12.2024) og leituðu á Landspítalann á sama tímabili. Alls hafi það verið 1.049 einstaklingar af öllum kynjum.

Í skýrslunni kemur fram að baki 3.027 koma hafi verið 169 konur og að meðaldvöl þeirra á bráðamóttöku hafi verið 7,1 klukkustund sem er um 40 mínútum lengri en hjá körlum. Í skýrslunni má auk þess sjá að nokkur munur er á lengd koma eftir aldri. 

Sem dæmi er meðallengd 18 og 19 ára einstaklinga aðeins um fjórar klukkustundir á meðan meðallengd fólks á aldrinum 55 og 56 ára helmingi lengri eða tæpar níu klukkustundir og svo enn lengri í elsta aldurshópi, 75 til 79 ára, þegar meðallengd koma er rúmar sautján klukkustundir. Í skýrslunni segir að þetta geti bent til þess að eldri einstaklingar hafi ekki aðeins lengri komur, heldur gæti tímalengdin endurspeglað fjölbreyttari heilsufarslegar þarfir og mismunandi flækjustig tilfella.

Mæta margvíslegum þröskuldum

Í tilkynningu um skýrsluna kemur fram að Rótin hafi um árabil bent á að fólk í heimilisleysi mæti margvíslegum þröskuldum í heilbrigðiskerfinu.

„Samt sem áður hefur lítið legið fyrir um hvaða áhrif þessir þröskuldar hafa á nýtingu heilbrigðisþjónustu og hvaða kostnaður fellur til þegar fólk fær ekki viðeigandi þjónustu fyrr í þjónustukeðjunni og leitar þar af leiðandi í auknum mæli í bráðaþjónustu. Markmið rannsóknarinnar að varpa ljósi á umfang, eðli og kostnað bráðaþjónustu,“ segir Kristín I. Pálsdóttir, talskona Rótarinnar, í tilkynningunni.

Fjöldi kvenna sem leitaði á bráðamóttöku var svipaður milli ára en komum fjölgaði jafnt og þétt. Aðeins 18 til 20 prósent koma einstaklinganna leiddu til innlagnar, sem þýðir að um 80 prósent koma voru án innlagnar.

Á tímabilinu 2020 til 2024 voru samkvæmt skýrslunni samtals 1.857 innlagnir skráðar, sem leiddu til alls 15.402 legudaga. Fjöldi einstaklinga sem lögðust inn á hverju ári var á bilinu 156 til 199, en sami einstaklingur getur komið fyrir oftar en einu sinni á ári og á fleiri en einu ári.

Samkvæmt skýrslunni jókst heildarfjöldi innlagna úr 308 árið 2020 í 397 árið 2022, en var síðan svipaður árin 2023 og 2024. Þrátt fyrir nokkrar sveiflur milli ára benda niðurstöðurnar til stöðugrar nýtingar á leguþjónustu á tímabilinu. Hjá flestum aldurshópum var meðallegutími á bilinu 8–11 dagar en var yfirleitt lengri eftir því sem fólk var eldra.

Flestar komur utan opnunar gistiskýla

Þá kemur fram í skýrslunni að flestar komur hafi átt sér stað utan opnunartíma neyðarskýla, sem eru opin frá 17:00 til 10:00. Fæstar komur eru að næturlagi (milli kl. 02:00 og 07:00) en fjöldi eykst hratt eftir klukkan 09:00 og nær hámarki um kl. 13:00. Eftir hádegi dregur smám saman úr komum, þó með smá toppi síðdegis, og fækkar síðan aftur fram á kvöld og nótt.

Algengustu ástæður komu kvenna samkvæmt skýrslunni voru andleg vanlíðan, verkir og kviðverkir, sýkingar, slappleiki, líkamsárás, lyfjaeitrun eða áfengis- og fíkniefnavandi.

Alls voru 94 komur vegna líkamsárása hjá 52 konum, en þrjú tilvik (6%) leiddu til innlagnar. Hjá körlum voru algengustu ástæðurnar verkir, andleg vanlíðan, sýkingar og áfengis- eða fíkniefnavandi. Algengasti flokkur sjúkdómsgreininga hjá bæði konum og körlum var geð- og atferlisraskanir, einkum tengdar áfengis- og vímuefnavanda.

Í umræðukafla skýrslunnar kemur fram að niðurstöður sýni að heimilislausir einstaklingar nýti bráðaþjónustu Landspítalans ítrekað, hátt hlutfall koma sé án innlagnar, heildarkostnaður sé verulegur og byrði vegna geð- og vímuefnatengds vanda mikil. Þetta mynstur bendi til þess að bráðamóttakan gegni í mörgum tilfellum hlutverki sem viðkomustaður fyrir einstaklinga með flókinn og langvinnan vanda, þar sem skortur er á samfellu í þjónustu og viðeigandi úrræðum utan spítala.

Koma leiðir sjaldnast til innlagnar

Skýrslan sýnir einnig að í 80 prósent tilfella koma heimilislausra einstaklinga hafi komur ekki leitt til innlagnar. Í niðurstöðukafla segir að þessi niðurstaða geti bent til þess að stór hluti koma endurspegli ekki bráð læknisfræðileg veikindi heldur aðstæður sem tengjast félags- og kerfislægum þáttum, svo sem húsnæðisóöryggi, skorti á dagþjónustu og takmörkuðu aðgengi að samþættri geð- og félagsþjónustu. Þá segir að svipuðu mynstri hafi verið lýst í evrópskum rannsóknum á notkun heilbrigðisþjónustu meðal fólks sem býr við heimilisleysi í löndum með almennt aðgengi að heilbrigðiskerfinu, þar sem bráðaþjónusta verður oft fyrsta eða eina aðgengilega heilbrigðisþjónustan.

Þá kemur einnig fram að kostnaðargreining rannsóknarinnar bendi til þess að lítill hópur einstaklinga virðist standa að baki stórum hluta heildarkostnaðar.

Í skýrslunni er greindur heildarkostnaður vegna koma á bráðamóttökur án innlagnar og hann metinn um 645 milljónir króna á rannsóknartímabilinu. Kostnaður tengdist sérstaklega geðröskunum samkvæmt aðhvarfsgreiningu. Árið 2024 var meðalkostnaður hverrar komu, án innlagnar, 106 þúsund krónur.

Kostnaður vegna koma og innlagna 4,6 milljarðar

Í skýrslunni kemur jafnframt fram að árið 2024 hafi konur heimilislausra kvenna verið 532 og það samsvari um 56,4 milljónum króna í heildarkostnað það ár. Samkvæmt skýrslunni ná kostnaðartölur í henni til alls kostnaðar, þar á meðal meðferðar, rannsókna, stoðþjónustu og stjórnunar. Heildarkostnaður vegna innlagna, að meðtöldum tíma á bráðamóttöku, nam því samkvæmt skýrslunni um 4,6 milljörðum á rannsóknartímabilinu.

Að lokum segir að samandregið styðji niðurstöður rannsóknarinnar þá ályktun að heimilisleysi sé ekki einungis félagslegt vandamál heldur einnig mikilvægt heilbrigðismál. Endurteknar bráðakomur endurspegla kerfislægan skort á samfellu og aðgengi, ekki eingöngu heilbrigðisvanda.

Samhæfing og skýrari ábyrgð

Í skýrslunni eru lagðar fram sjö tillögur um næstu skref. Fyrsta tillagan lýtur að samhæfingu og skýrri ábyrgð.

„Styrkja þarf samhæfingu milli LSH, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Reykjavíkurborgar og eftir atvikum annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu með skýrt skilgreindum hlutverkum, ábyrgð og samstarfsleiðum. Áherslan ætti að vera á samræmdar þjónustuleiðir, einfalda ferla og betri samfellu á milli bráðaþjónustu, heilsugæslu, geðþjónustu, félagsþjónustu og húsnæðisúrræða,“ segir um tillöguna.

Önnur tillagan lýtur svo að því að auka lágþröskuldaþjónustu í nánu samstarfi heilbrigðis- og félagsþjónustu og veita reglubundnari vettvangsþjónustu með aðkomu þverfaglegs teymis. Markmiðið með því sé að veita þjónustu án tilvísana eða greiðslu, fyrr og á réttum stað á réttum tíma til að draga úr endurteknum komum á bráðaþjónustu.

Þriðja tillagan fjallar svo um kynjasamþættingu í þjónustu og að öll þjónusta við fólk í heimilisleysi þurfi að vera áfallamiðuð, skaðaminnkandi og byggjast á kynjasamþættingu í samræmi við jafnréttislög.

Þurfi skýrari viðmið við útskrift

Þannig verði betur hægt að greina og mæta ólíkri stöðu og þjónustuþörfum kvenna, karla og kvára, með tilliti til falins heimilisleysis, ofbeldis, óöryggis og fjölþættrar mismununar.

Fjórða tillagan snýr að samfellu við útskrift og segir í henni að setja þurfi skýrari viðmið um útskrift heimilislausra einstaklinga af spítalanum. Það eigi að vera markmið að enginn sé útskrifaður án mats á húsnæðisstöðu, tengingar við viðeigandi þjónustu og skráðrar ábyrgðar á eftirfylgd.

„Með slíku verklagi, þar sem félagsráðgjafar vinna með sveitarfélögum að útskriftaráætlunum, má styrkja samfellu í þjónustu og draga úr líkum á að einstaklingar falli á ný milli kerfa að lokinni komu á bráðamóttöku eða innlögn,“ segir um þessa tillögu.

Fimmta tillagan snýr að því að þróa húsnæðismiðaðar lausnir og sjötta að því að allar úrbætur sem farið er í séu byggðar á gögnum og raunverulegri stöðu hópsins. Sjöunda og síðasta tillagan fjallar svo um fræðslu og þjálfun þeirra sem starfa með hópnum.

„Efla þarf fræðslu og endurmenntun starfsfólks um heimilisleysi, áhrif þess á heilsufar, skaðaminnkun, áfallamiðaða nálgun og kynjasamþættingu í þjónustu. Einnig að innleiða námsefni um heimilisleysi og heilbrigðisþjónustu í félagsráðgjafanámi læknis-, hjúkrunar- og sálfræði. Þá þarf að tryggja að lærdómur af framkvæmd, þróunarverkefnum og samstarfi milli stofnana nýtist beint í áframhaldandi stefnumótun og skipulag þjónustu. Með þeim hætti verður unnt að þróa þjónustuna stig af stigi á grundvelli reynslu, gagna og mats á árangri.

Dýrustu úrræðin notuð oftar

Í skýrslunni segir að niðurstöður bendi til þess að markviss fjárfesting í samþættri þjónustu, lágþröskuldaúrræðum í heilbrigðisþjónustu og húsnæðismiðuðum lausnum geti bæði bætt lífsgæði fólks og stuðlað að hagkvæmari nýtingu heilbrigðiskerfisins.

Jafnframt undirstrika þær mikilvægi þess að greina reglulega þjónustunotkun og kostnað í heilbrigðiskerfinu.

„Án slíkra upplýsinga er hætta á að dýrustu úrræðin verði notuð þegar einfaldari, mannúðlegri og árangursríkari þjónusta getur komið í veg fyrir að fólk þurfi að leita á bráðamóttöku eða leggjast inn á sjúkrahús,“ segir í skýrslunni.

Þar segir einnig að niðurstöður gefi til kynna að hægt sé að gera betur í þjónustu við þennan hóp með því að bæta þjónustuna, skýra verkferla og þar með lækka kostnað.

Aðalrannsakandi rannsóknarinnar var Drífa Jónasdóttir. Meðrannsakendur voru Kristín I. Pálsdóttir og Elísabet Guðmundsdóttir. Rannsóknarskýrslan hefur verið send heilbrigðisráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og forstjóra Landspítala sem framlag til áframhaldandi stefnumótunar.