Í Þetta helst í dag er sjónum beint að skýrslu um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum sem nokkuð hefur verið deilt um í vikunni. Skýrsluna skrifaði hópur erlendra sérfræðinga undir stjórn Catherine L. Mann, fyrrum aðalhagfræðings OECD, sem situr í peningastefnunefnd Englandsbanka. Rætt er við Arnald Sölva Kristjánsson, lektor í hagfræði, formann fjármálaráðs og nefndarmann í fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands.
Sérfræðingahópurinn skilaði um mánaðamótin niðurstöðu þar sem staðan gagnvart upptöku evru er metin þó að ekki sé lagt heildstætt mat á hvort kostirnir séu fleiri en gallarnir eða öfugt, eins og Mann nefndi í Kastljósi í gær.
„Við erum öll útlendingar. Starf okkar fólst ekki í að leggja fram ráðleggingar, heldur aðeins að koma með hlutlaust mat á kostum og ókostum sem tengjast upptöku evrunnar,“ sagði hún. Stöðugleiki væri helsti ávinningurinn af upptöku evru. Mikill óstöðugleiki í íslensku hagkerfi endurspeglist í gengi krónu, verðlagi og vaxtaákvörðunum Seðlabankans. Allt sé það til þess fallið að skapa óvissu.
Kostir og gallar dregnir fram
Arnaldur segir skýrsluhöfunda benda á það sem kost við upptöku evru að hér verði minni gengissveiflur, það dragi úr óvissu og stöðugleiki aukist. Viðskiptakostnaður og gengiskostnaður minnki, og „líklega mun það þá auka viðskipti og samkeppni. Því er slegið fram í skýrslunni,“ segir Arnaldur.
„Í umræðunni hér er stóra áhersluatriðið að fjármagnskostnaður gæti lækkað, vextir myndu að öllum líkindum fara niður hér,“ bætir hann við. „Hér ákveðum við okkar eigin vexti og þeir eru settir hærra en annars staðar en það er oft talað um að það sé ákveðin óvissa sem tengist því hvernig gengið getur þróast og þá þarf einhverja hærri vexti til að koma á móti þeirri áhættu.“
Aftur á móti myndi Ísland gefa upp sjálfstæða peningastefnu. „Hér gætum við ekki lengur beitt því stjórntæki og í öðru lagi myndi gengið hverfa sem aðlögunartæki. Nú getur það styrkst og veikst en evran myndi væntanlega að engu eða óverulegu leyti ráðast af því sem gerist hér á Íslandi,“ segir Arnaldur.
„Svo er það hin hliðin sem kemur fram í skýrslunni að ef vextir myndu lækka hér þá gæti það náttúrulega leitt til þess að eignaverð fari upp, húsnæðisverð og annað eignaverð. Það eru dæmi um það í sögunni. Þegar Spánn tók upp evruna lækkuðu vextirnir þar töluvert og eignaverð fór þar upp. Svipaða sögu er að segja af Ítalíu. Vextir fóru þar niður og ríkisútgjöld fóru upp þannig að þetta getur haft einhver áhrif sem við óskuðum kannski eftir.“
Vinnumarkaðurinn áskorun
Catherine L. Mann nefnir vinnumarkaðsmódelið sem áskorun hér á landi í þessu samhengi. „Eitt af því eftirtektarverðasta við Ísland er hve jöfn dreifing tekna er. Þetta er afar mikilvægur þáttur íslenska hagkerfisins,“ segir hún og bendir á að kjarasamningsferlið eigi þátt í því, þ.e. hve mikil áhrif samningaviðræður aðila vinnumarkaðarins hafa á laun í landinu.
„Ein afleiðing þess er að það getur orðið bil milli hagvaxtar og þess hvernig laun eru ákveðin,“ segir Mann. Með öðrum orðum, laun geti hækkað umfram framleiðniaukningu. „Þetta bil fer stöku sinnum úr jafnvægi, þá tapast alþjóðleg samkeppni og yfirleitt þarf gengislækkun til að svara þessu bili.“
„Ef gengið er ekki lengur sveigjanlegt og við erum með evruna hér þá er þessi möguleiki ekki lengur fyrir hendi,“ segir Arnaldur. Við því þurfi vinnumarkaðurinn þá að bregðast með breytingu á launaþróun, atvinnuþátttöku eða fólksflutningum. „Ef það eru miklar launahækkanir hér og mikil eftirspurn eftir vinnuafli geti fólk komið hingað til Íslands og þá mun það dempa þessi áhrif og í niðursveiflu gæti hið öfuga gerst.“
„Skýrsluhöfundar eru mjög skýrir að fyrirkomulagið núna, það þyrftu að vera breytingar á því,“ segir Arnaldur. Seðlabankastjóri sagði á málþingi um skýrsluna í gær að ábyrgð á íslensku hagkerfi verði áfram í höndum Íslendinga hvort sem þjóðin tekur upp evru eða ekki. Val á gjaldmiðli sé aðeins eitt af þeim þjóðhagstækjum sem fyrir eru.
Ekki heildstætt mat á hvort kostnaðurinn sé meiri en ábatinn
Það vakti töluverða athygli þegar því var slegið upp í fyrirsögn á vef stjórnarráðsins að samkvæmt skýrslunni sé kostnaður af krónunni líklega meiri en ábatinn. Tekist var á um þá túlkun á þingi á mánudag og áfram í Silfrinu um kvöldið. Arnaldur tekur undir það að í skýrslunni sé ekki lagt heildstætt mat á hvort kostnaðurinn af krónunni sé líklega meiri en ábatinn, eða öfugt.
„Mér finnst þetta bara góð skýrsla og góð yfirferð. Ég held að það sé gagnlegt að hafa þessa greiningu,“ segir Arnaldur. Það sé síðan þjóðarinnar að meta kosti og galla og hvað skipti máli.
Nánar er rætt við Arnald Sölva í Þetta helst í dag.
