Næstu sex mánuði fengu Bretar ákveðið aðlögunartímabil og leyfi til að halda allt að 24 togurum að veiðum á Íslandsmiðum sem afla mættu að hámarki 30 þúsund tonna. 1. desember sama ár sigldu síðustu bresku skipin úr íslenskri lögsögu og þar með lauk veiðisögu Breta við Ísland sem fram að því hafði staðið yfir í aldaraðir.
Í frétt Morgunblaðsins frá 1976 er vitnað í Anthony Crosland, þáverandi utanríkisráðherra Bretlands, sem sagði af þessu tilefni að samningurinn markaði áfanga fyrir heilbrigða skynsemi. Hann vísaði einnig til þeirrar hreyfingar sem þegar var farin að ryðja sér til rúms víða um heim og miðaði að staðfestingu 200 mílna efnahagslögsögu.
Öll strollan út úr landhelginni
Halldór Nellett var á þessum tíma háseti um borð í varðskipinu Baldri en hann átti eftir að eiga farsælan feril hjá Landhelgisgæslunni þar sem hann starfaði í hálfa öld, þar af fastráðinn sem skipherra frá árinu 1996 til 2020 þegar hann lét af störfum. Halldór segist muna vel eftir þessum merkilega degi fyrir 50 árum.
„Við vorum búnir að vera úti á miðunum og áreita þá en það vissu allir hvernig þetta myndi enda,“ segir Halldór í samtali við Morgunblaðið. „Kvöldið áður var komin algjör uppgjöf í hópinn og þeir stefndu allir til hafs. Við fylgdumst með þeim fara út úr landhelginni og það var komið vel fram yfir miðnætti þegar þeir síðustu fóru. Þeir fóru bara út úr landhelginni öll strollan, herskipin og dráttarbátarnir og allir togararnir.“
Halldór segir það ekki að undra að Bretarnir hafi verið orðnir lúnir og ástæðuna rekur hann beint til togvíraklippanna sem Guðni Th. Jóhannesson fyrrverandi forseti kallaði eitt sinn „eina framlag Íslendinga til vopnaframleiðslu í heiminum“. Klippurnar voru sterkasta útspil Íslendinga í þorskastríðunum en þær voru þó ekki hannaðar til að valda mannskaða, heldur til að skera á togvíra bresku skipanna sem urðu þá fyrir töluverðu tjóni og áttu ansi erfitt með að stunda veiðarnar.
„Þetta stanslausa áreiti okkar á varðskipunum varð til þess að þeir gáfust bara upp,“ rifjar Halldór upp. „Þeir áttuðu sig á því togaraskipstjórarnir að það var ekkert hægt að treysta þessum verndarskipum lengur, hvort sem það voru freigátur, dráttarbátar eða jafnvel aðrir togarar.“ Hann segir að stundum hafi allt að þrír togarar verið á staðnum til að standa vörð um einn togara á veiðum en þá sé einsýnt að ekki fáist mikið upp úr krafsinu gegn kostnaðinum við að halda úti fjórum skipum þegar aðeins eitt er að veiðum. „Þá er afraksturinn ekki mikill. Síðan vorum við alltaf að áreita þá og þeir þorðu ekki að vera með trollið úti á meðan við vorum nálægir með þessar klippur,“ bætir Halldór við.
Ljónheppnir að ekkert skip fór niður
Togvíraklippur voru fyrst notaðar í september 1972 þegar efnahagslögsagan var færð út í 50 mílur en það var Pétur Sigurðsson, fyrrverandi forstjóri Gæslunnar, sem þróaði leynivopnið í samvinnu við fleiri. Þetta útspil Landhelgisgæslunnar breytti stöðu Íslendinga töluvert en í fyrri skærum höfðu íslensku skipin fá úrræði gagnvart þeim erlendu. Veturinn 1975-1976, undir lok síðasta þorskastríðsins, harðnaði töluvert á milli fylkinga og togvíraklippunum var óspart beitt, eins og Halldór bendir á. Ásiglingar voru einnig tíðar og aðeins heppni að ekki fór verr. „Ég held að við megum bara teljast ljónheppnir að ekkert skip fór niður,“ segir Halldór. „Það var einhver guðslukka yfir okkur.“
Þegar síðustu bresku skipin yfirgáfu íslenska lögsögu þetta kvöld segir Halldór að varðskipin hafi þá siglt aftur að landi. „Við fórum inn á Borgarfjörð eystri og vorum komnir minnir mig þar síðla kvölds 1. júní, mjög kátir náttúrlega með þessi endalok.“ Þá hafi Höskuldur Skarphéðinsson skipherra Baldurs sagt að nú væri líklega ekki þörf á því lengur að nota togvíraklippurnar og var Halldóri falið að ganga frá þeim.
„Þeim var lásað við togvír sem við notuðum alltaf til þess að klippa og ég fór aftur á skut, hífði klippurnar inn fyrir með talíu og lásaði þær úr vírnum. Svo gekk ég frá þeim ofan í lest og síðan hafa þær ekki verið notaðar.“
Þriðja og síðasta þorskastríðið var jafnframt það harðasta. Árekstrar á milli skipa voru tíðir og mikil mildi þótti að ekkert skip skyldi hafa sokkið með tilheyrandi manntjóni.
mbl.is/Magnús Finnsson
Tíminn frystur í svarthvítu
Þegar Halldór gekk til verka sinna má vera að þetta augnablik hafi virst honum eins og hvert annað verk um borð en það hefur öðlast meiri vigt nú þegar þungi sögunnar hefur lagst á þau fimmtíu ár sem síðan eru liðin. Það er ekki síst því að þakka að Jón Páll Ásgeirsson, sem á þeim tíma var þriðji stýrimaður á Baldri, var svo séður að skrásetja þennan viðburð með því að smella af á réttu augnabliki.
Á ljósmyndinni sem hann tók, sem nú er orðin merk heimild um þennan dag, stendur ungur Halldór í skut skipsins í útvíðum buxum með úfið hár og með togvíraklippurnar í hönd rétt áður en hann kemur þeim fyrir í geymslu. Þær höfðu þjónað íslenskum skipum vel í baráttunni um miðin en nú var engin þörf fyrir þær lengur.
„Jón Páll var mikill myndasmiður. Hann var víða með myndavél og það var held ég bara algjör tilviljun að hann fékk sér göngutúr upp á dekk og smellti af mér mynd,“ segir Halldór aðspurður. Sjálfur segist Jón Páll muna lítið eftir myndatökunni. Hann tók á þessum tíma nokkuð af ljósmyndum, margar þeirra fyrir Morgunblaðið, en það var ekki jafn auðvelt að koma myndum á borð fréttastofu eins og það er í dag.
„Það var vesen að koma þessum filmum til skila,“ rifjar Jón Páll upp. „Það var oft beðið eftir okkur á bryggjunni þegar við komum í land og þá kom einhver og tók við filmunum og fór beint upp á flugvöll með þær.“ Hann segist hins vegar ekki hafa áttað sig á því fyrr en löngu síðar hvað þau voru þýðingarmikil, þessi augnablik sem hann frysti í tíma á svarthvítri þynnu. „Þessi mynd var ekkert merkileg þegar maður tók hana, maður var ekkert að hugsa um það þá,“ segir Jón Páll. „Svo þegar frá líður verður hún merkilegri. Þá sér maður hvaða þýðingu þetta hefur.“
Halldór Nellett háseti býr sig undir að ganga frá togvíraklippunum fyrir fullt og allt enda engin þörf á þeim lengur. Jón Páll Ásgeirsson, sem þá var 3. stýrimaður, skrásetti augnablikið.
Ljósmynd/Jón Páll Ásgeirsson
Kvenmaður um borð
Mikilvægi dagsins fór þó ekki fram hjá Íslendingum og fréttamenn fylgdust vel með. Um borð í Baldri var Ríkissjónvarpið með viðveru en þar var fréttakonan skelegga, Svala Thorlacius, ásamt myndatökumanni. Virðist það hafa komið bresku sjóliðunum í opna skjöldu að sjá þessari konu bregða fyrir. „Það var dálítið skondið þegar freigáturnar sigldu við hliðina á okkur, þá var ekki langt á milli, og þeir urðu svo hissa þarna á freigátunum að við værum með kvenmann um borð,“ segir Jón Páll og hlær við. „Hún fór út á brúarvæng og vinkaði þeim og þeir fóru bara allir að hrópa og veifa, sjóliðarnir. Þetta var svolítið skondið að sjá.“
Jón Páll nefnir jafnframt að meðan herskipin voru að sigla hafi skipstjóri freigátunnar Diomede óskað eftir því að ræða við Höskuld skipstjóra, en hann hafi ekki orðið við því. „Ég segi nú ekki frá orðbragðinu sem hann viðhafði, það má ekki koma á prent.“ Ekki segist Jón Páll vita hvað kapteinninn hugðist ræða við Höskuld á þeirri stundu.
Hálfri öld síðar endurskapaði Jón Páll stundina og tók að nýju mynd af Halldóri, að þessu sinni um borð í varðskipinu Óðni, síðasta skipinu sem tók þátt í öllum þremur þorskastríðum.
mbl.is/Jón Páll Ásgeirsson
Vildu fá vopnið sem felldi þá
Óvíst er hvar nákvæmlega þær klippur sem sjást á myndinni hafa endað en hvorki Jón Páll né Halldór geta rakið það. „Því miður, nei. Þær voru ekkert númeraðar sérstaklega,“ segir Halldór, en togvíraklippur frá þessum tíma hafa ratað á ýmsa staði. Ein þeirra er til að mynda á Síldarminjasafninu á Siglufirði og önnur um borð í varðskipinu Óðni, eina skipinu sem eftir er af þeim sem tóku þátt í öllum þremur þorskastríðunum. Þá rifjar Halldór það upp þegar öldungaráð Landhelgisgæslunnar, sem skipað er Gæslumönnum sem komnir eru á eftirlaun, og Hollvinasamtök Óðins færðu sjóminjasafninu í Hull togvíraklippur til varðveislu.
„Þeir vildu fá vopnið sem felldi þá,“ segir Halldór og bætir jafnframt við að höfðinglega hafi verið tekið á móti þeim í Hull við komuna. Þá rifjast jafnframt upp fyrir honum hvernig umhorfs var í bresku hafnarbæjunum skömmu eftir að deilunum lauk, en þar hrundi sjávarútvegurinn eins og hendi væri veifað og bæði sjómenn og fiskverkafólk missti vinnuna í hrönnum.
„Svo vildi nú til að ég sigldi til Bretlands, til Grimsby, örstuttu eftir að þessu stríði lauk. Þá fór ég í siglingar hjá Eimskip og tók þar nokkra túra,“ segir Halldór. „Það var ekki glæsilegt ástandið þarna og lá við að maður fengi samviskubit þegar maður horfði yfir höfnina. Það var mikið atvinnuleysi þarna í Grimsby. Maður þekkti flestalla þessa togara síðan úr þorskastríðunum og þeir voru bara að grotna niður í fiskihöfninni. Þetta var hræðilegt ástand þarna fyrst á eftir.“
Ekkert hefur þó orðið til þess að fá Halldór til að efast um réttmæti þeirrar baráttu sem háð var á miðunum á sínum tíma. Þá hafi ekki síður verið mikilvægar þær hildir sem háðar voru á pólitískum vettvangi. „Það má hrósa hugrekki stjórnmálamanna þess tíma að þora að fara gegn straumnum og út í þessa baráttu,“ segir Halldór.
Kallar eftir fánadegi 1. júní
1. júní 1976 markaði að mati Halldórs gríðarstórt spor í sögu íslenskrar þjóðar en hann segir þessum áfanga ekki hampað sem skyldi. „Þessi dagur hefur gríðarlega þýðingu og í mínum huga er þetta bara endirinn á fullveldisbaráttu Íslands. Ég er nú bara undrandi á því að það sé ekki búið að gera þetta að almennum frídegi og fánadegi, 1. júní,“ segir Halldór ákveðinn í rómi. „Ef ég man rétt eru 12 opinberir fánadagar og í raun furðulegt að þessi dagur skuli ekki vera einn af þeim. Það er spurning hvort maður fari nú ekki að berjast fyrir því. Ég held að það væri verðugt verkefni.“
Halldór segist raunar minnast þorskastríðanna og þessa dags sérstaklega nú þegar líður að þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort Ísland skuli taka upp viðræður um aðild að Evrópusambandinu. „Það eru blikur á lofti en ég ætla að vona að stjórnvöld beri gæfu til þess að halda þessu fullveldi okkar,“ segir hann og telur að með aðild væri öllu afsalað sem áður var náð. „Við börðumst ekki til þess.“
Aðspurður hvort hann hyggist halda sérstaklega upp á daginn segist Halldór gera það á hverju ári. „Það fyrsta sem ég geri þegar ég vakna 1. júní er að fara út og flagga,“ segir hann. Sú hefð verður haldin í heiðri á heimili Halldórs nú sem fyrri ár.
Bretarnir voru steinhissa að sjá konu um borð þegar þeir sigldu fram hjá varðskipinu Baldri á leið út úr landhelginni. Þar var sjónvarpskonan skelegga Svala Thorlacius á ferð.
Ljósmynd/Jón Páll Ásgeirsson
Drög að því kerfi sem við búum að
Þegar litið er um öxl er engum blöðum um það að fletta að Ísland varð að fá ákvörðunarrétt yfir fiskimiðunum en ofveiði í kringum landið var orðin að alvarlegu vandamáli. Sumarið 1975 birti Hafrannsóknastofnun skýrslu sem oft hefur verið nefnd „svarta skýrslan“. Hún sýndi með óyggjandi hætti að staða þorskstofnsins var grafalvarleg og að róttækra aðgerða væri þörf ef bjarga ætti stofninum frá algeru hruni.
Eftir að Bretar hurfu á brott af miðunum tók það Íslendinga engu að síður nokkur ár áður en ljóst varð að ekki væri hægt að veiða endalaust, heldur þyrfti að koma böndum á innlenda veiði líka. Markaði það fyrstu skrefin að því fiskveiðistjórnunarkerfi sem við á Íslandi búum að enn þann dag í dag.
