Stefnumótun innan Evrópusambandsins um framtíð norðurslóða bendir til þess að Ísland gegni lykilhlutverki í mögulegri framtíðarstækkun sambandsins á svæðinu. Þessi sýn birtist annars vegar í ræðu Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, og hins vegar í stefnumótunarskýrslu þýsku hugveitunnar Heinrich Böll Stiftung.
Von der Leyen heimsótti Ísland fyrir ári og fundaði með Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra og Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra. Í kjölfar heimsóknarinnar og umræðu um Evrópumál innan ríkisstjórnarinnar fóru að berast fréttir af því að fyrirhugaðri þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarferlis Íslands gagnvart ESB yrði flýtt.
Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar var gert ráð fyrir að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram fyrir árslok 2027. Í vikunni samþykkti Alþingi hins vegar að atkvæðagreiðslan fari fram 29. ágúst næstkomandi.
Norðurslóðir verða sífellt mikilvægari
Í maí í fyrra flutti Ursula von der Leyen stefnuræðu í Aachen í Þýskalandi þar sem hún kallaði eftir sterkari og sjálfstæðari Evrópu á tímum aukinnar spennu í alþjóðamálum.
Meginboðskapur hennar var að Evrópa þyrfti að tryggja stöðu sína í heimi þar sem samkeppni stórvelda færist í aukana. Hún nefndi sérstaklega mikilvægi samstarfs við nágrannaríki og vini Evrópusambandsins og vísaði meðal annars til Grænlands og Bretlands.
Von der Leyen sagði jafnframt að Evrópusambandið þyrfti að sýna meira frumkvæði, losa sig undan hugsunarhætti fortíðarinnar og bregðast hraðar við breyttum aðstæðum í alþjóðakerfinu.
Skýrsla sér Ísland sem lykilríki
Í byrjun júlí gaf þýska hugveitan Heinrich Böll Stiftung út skýrslu um stöðu og framtíð Evrópusambandsins á norðurslóðum.
Skýrslan ber heitið EU Enlargement in the North in Sight? Initiatives in Times of Uncertainty og fjallar um möguleika Evrópusambandsins til að efla stöðu sína á norðurslóðum á tímum aukinnar geopólitískrar óvissu.
Í skýrslunni eru Ísland, Grænland og Noregur nefnd sem ríki sem gætu gegnt mikilvægu hlutverki í framtíðarsýn um aukin tengsl norðurslóða við Evrópusambandið. Höfundar vísa meðal annars til stríðsins í Úkraínu, breyttra öryggishagsmuna Evrópu og pólitískrar óvissu í samskiptum við Bandaríkin sem ástæða þess að sambandið þurfi að huga betur að stöðu sinni á norðurslóðum.
Þá kemur fram að Ísland kunni að gegna lykilhlutverki ef Evrópusambandið hyggst styrkja tengsl sín við önnur ríki svæðisins. Í því samhengi benda höfundar á að núverandi ríkisstjórn Íslands hafi lýst vilja til að endurvekja umræðu um aðildarviðræður við ESB.
Sjávarútvegurinn nefndur sérstaklega
Eitt af því sem vakti athygli í skýrslunni er umfjöllun um sjávarútvegsmál. Þar er bent á að ef Evrópusambandið vill auka líkur á jákvæðri afstöðu á Íslandi gæti þurft að bjóða fram sérlausnir eða sérstök samkomulög sem taki mið af mikilvægi sjávarútvegs fyrir íslenskt efnahagslíf.
Sjávarútvegurinn hefur um árabil verið eitt stærsta álitamálið í umræðu um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Á næstu vikum og mánuðum mun umræðan um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst að öllum líkindum harðna. Hvort og með hvaða hætti stofnanir Evrópusambandsins eða aðilar tengdir sambandinu munu taka þátt í þeirri umræðu á eftir að koma í ljós.
Ljóst er þó að Ísland hefur á ný orðið hluti af stærri umræðu innan Evrópu um framtíð norðurslóða og stöðu Evrópusambandsins á svæðinu.
