Erna Bjarnadóttir skrifar:
Í skýrslunni The Euro as an Optimum Currency Area? A Reappraisal, sem kom út í apríl 2026, leggja hagfræðingarnir Moritz Pfeifer og Gunther Schnabl mat á það hvort evrusvæðið sé hagkvæmt myntsvæði. Pfeifer er fræðimaður við Háskólann í Leipzig og Schnabl er prófessor við sama háskóla og forstöðumaður Flossbach von Storch-rannsóknarstofnunarinnar í Köln, sem gaf skýrsluna út.
Höfundarnir skoða hvernig Efnahags- og myntbandalag Evrópu er í stakk búið til að mæta ólíkum aðstæðum í aðildarríkjunum. Hvernig fer saman peningastefna Seðlabanka Evrópu, hagstjórn ríkjanna og viðbrögð heimila og fyrirtækja þegar þensla er í einu landi en samdráttur í öðru?
Áætlanir um efnahags- og myntbandalag innan þáverandi Evrópubandalags tóku á sig skýra mynd með Werner-áætluninni árið 1970. Síðar fékk sú hugmynd aukið vægi að sameiginlegur gjaldmiðill myndi sjálfur færa hagkerfin nær hvert öðru. Minni gengisáhætta, aukin viðskipti og greiðara flæði fjármagns áttu að stuðla að samleitni og stöðugleika. Hvernig hafa þær væntingar staðist reynsluna?
Hvenær hentar sameiginleg peningastefna?
Pfeifer og Schnabl styðjast við kenningu hagfræðingsins Roberts Mundells um hagkvæm myntsvæði. Þar er spurt við hvaða aðstæður ólík hagkerfi geti deilt gjaldmiðli og peningastefnu og samt brugðist við efnahagslegum áföllum.
Þegar samdráttur er á öllu myntsvæðinu getur vaxtalækkun stutt við atvinnulífið. Þegar þensla er víða getur vaxtahækkun dregið úr henni. Höfundarnir taka Kanada sem dæmi um hvernig þarfir landshluta geta farið í sundur. Atvinnuvegir eru ólíkir milli héraða og eftirspurn getur dregist saman í einu héraði á meðan hún eykst í öðru. Vaxtalækkun sem styður við atvinnulífið þar sem samdráttur er getur þá aukið þensluna annars staðar.
Þegar gengið getur ekki aðlagast milli svæða þurfa aðrar leiðir að taka við. Laun og verðlag geta breyst, fólk getur flutt í leit að atvinnu og tilfærslur úr opinberum sjóðum geta mildað áfallið. Hagkvæmni myntsvæðis ræðst því líka af vinnumarkaði, ríkisfjármálum og félagslegum kerfum.
Frjáls för launafólks er ekki nægileg
Þegar störfum fækkar á einu svæði getur fólk flutt þangað sem vinnu er að fá. Yfirleitt er hægara að flytja milli fylkja í Bandaríkjunum en milli landa í Evrópu. Þegar fjölskylda flytur milli landa þurfa börnin að komast í skóla og fjölskyldan að læra á heilbrigðiskerfið og þá félagsþjónustu sem henni stendur til boða. Oft þarf líka að læra nýtt tungumál. Rétturinn til frjálsrar farar gerir flutninginn mögulegan, en þessi atriði ráða miklu um hvort hann er raunhæfur kostur fyrir fjölskylduna.
Skattar og atvinnuleysistryggingar geta líka mildað höggið. Þar sem störfum fækkar dragast skatttekjur saman og fleiri fá atvinnuleysisbætur. Í sambandsríkjum á borð við Kanada og Bandaríkin geta skattar og opinberar greiðslur á vegum alríkisins dreift kostnaði af staðbundinni niðursveiflu yfir fleiri landshluta.
Þegar evran magnar ójafnvægið
Pfeifer og Schnabl lýsa því hvernig sparnaður jókst í Þýskalandi á meðan innlend eftirspurn eftir fjármagni var veik. Þýskir bankar beindu þá lánsfé til suðlægari evruríkja. Þar ýtti það undir neyslu og uppgang á fasteignamarkaði, meðal annars á Spáni. Mynd 3 í skýrslunni sýnir hvernig fasteignaverð hækkaði á Spáni fram að fjármálakreppunni á meðan það stóð í stað í Þýskalandi.
Greiðara flæði fjármagns tryggði hvorki samsvarandi framleiðniaukningu né að hagkerfin færðust nær hvert öðru. Samkvæmt greiningu höfundanna gat það kynt undir þenslu á einum stað meðan eftirspurn var veik á öðrum. Þegar framboð á lánsfé dróst saman magnaðist niðursveiflan. Lægri vextir og greiðari aðgangur að lánsfé segja því aðeins hluta sögunnar. Það skiptir máli hvert fjármagnið fer, hvað það fjármagnar og hvað gerist þegar framboð á lánsfé dregst saman.
Einn seðlabanki leysir ekki vandann
Seðlabanki Evrópu mótar peningastefnu fyrir evrusvæðið í heild. Hann getur breytt stýrivöxtum, lánað bönkum gegn veði og keypt skuldabréf. Skattar, ríkisútgjöld, almannatryggingar og félagsleg úrræði eru hins vegar að mestu á forræði ríkjanna sjálfra.
Með upptöku evrunnar féll sjálfstæð peningastefna ríkjanna niður og gengið gat ekki lengur aðlagast milli þeirra. Á móti kom ekkert sameiginlegt skatta- og bótakerfi á borð við þau sem geta mildað staðbundin áföll í Kanada og Bandaríkjunum.
Reglur um halla og skuldir eiga að stuðla að aga í ríkisfjármálum. Frakkland er dæmi um stórt evruríki þar sem halli og skuldir hafa um árabil verið yfir viðmiðum bandalagsins. Viðmiðin snúa að afkomu hvers ríkis. Jöfnun milli ríkja þegar eitt þeirra verður fyrir áfalli krefst annars konar úrræða.
Afdrifaríkar ákvarðanir
Pfeifer og Schnabl telja evrusvæðið ekki hafa þróast í hagkvæmt myntsvæði. Raunhagssveiflur hafa þó orðið samhæfðari á síðari árum, en fjármálasveiflur eru áfram uppspretta misræmis.
Höfundarnir ræða þrjár mögulegar framtíðarleiðir. Ein er dýpri pólitísk samþætting með sameiginlegri ríkisfjármála- og félagsmálastefnu. Önnur er afturhvarf til strangari stöðugleikastefnu. Sú þriðja er uppbrot myntbandalagsins, hugsanlega með skiptingu þess í norðlægt og suðlægt myntsvæði.
Skýrslan gefur tilefni til að rifja upp hvað fólst í fyrirheitinu um stöðugleika. Hvernig á sameiginleg peningastefna að nýtast þegar störfum fækkar í einu landi en húsnæðisverð rýkur upp í öðru? Og hver ber kostnaðinn þegar vextirnir sem henta öðru landinu gera hinu erfiðara fyrir?
Skýrslu Moritz Pfeifer og Gunther Schnabl má lesa hér.
Höfundur er hagfræðingur.
