Halla Gunnarsdóttir, formaður VR og Bjarni Benediktsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins segjast ekki vera að kalla eftir björgunarpakka frá stjórnvöldum. Þau voru gestir í Silfrinu í kvöld ásamt þeim Sveini Sölvasyni, forstjóra Emblu Medical (áður Össur) og Guðmundi Kristjánssyni, forstjóra Brims.
Efnahags- og kjaramálin voru meðal umræðuefna í þættinum.
Bæði Halla og Bjarni segja það hafa verið vonbrigði hvernig stjórnvöld hafa staðið við sinn hlut í kjarasamningum sem voru undirritaðir 2024. Allar líkur eru á því að í næsta mánuði mælist verðbólga yfir 4,7%. Fari svo getur verkalýðshreyfingin sagt samningunum upp vegna sérstaks forsenduákvæðis.
Halla segir að hið opinbera, ríkið og sveitarfélög, og fyrirtækin verði að standa við sinn hlut í kjarasamningunum frá 2024 og halda aftur af verð- og gjaldskrárhækkunum. Bjarni segir kaupmátt hins vegar hafa aukist umfram væntingar yfir samningstímann – sem hafi verið meginástæða verðbólgu forsenduákvæða.
Samningsaðilar ekki staðið við sitt
„Það sem þarf að gerast er að þeir aðilar sem sögðust ætla að taka þátt í þessu verkefni með okkur geri það,“ segir Halla Gunnarsdóttir.
„Þá erum við annars vegar að horfa á fyrirtækin í landinu sem hafa verðmótandi áhrif en hafa verið að auka við hagnað sinn á verðbólgutímum en hefðu getað haldið aftur af verðhækkunum. Síðan erum við að horfa á ríki og sveitarfélög, sem sögðust ætla að halda aftur af gjaldskrárhækkunum, sérstaklega hvað varðar viðkvæma hópa og barnafólk, en hafa gert hið öfuga.“
Halla nefnir sem dæmi að komugjöld á heilsugæslu hafi verið tvöfölduð í sumar og að Veitur hafi hækkað gjaldskrá sína þrisvar á síðasta ári.
„Allt þetta samanlagt hefur rosaleg áhrif á verðbólguna auk náttúrlega þess augljósa sem eru húsnæðismálin. Við lítum svo á að við höfum ekki setið öll að árum. Við þurfum að hafa eitthvað í hendi um að það sé áformað út gildistíma þessara samninga ef þeir eigi að halda og svo þarf auðvitað að fá fram einhverja leiðréttingu fyrir fólk sem hefur verið að taka á sig launahækkanir undir verðbólgu og taka á sig þjónustuskerðingu í leikskólum og grunnkerfum og auknar greiðslur,“ segir Halla.
Verðbólgan komi líka niður á fyrirtækjum
Bjarni Benediktsson segir kjarasamningana frá 2024 í grunninn snúast um kaupmátt.
„Verðbólgutengingin inn í kjarasamninginn er vegna þess, eins og Halla er að rekja, að það voru áhyggjur af því að verðbólgan gæti étið upp kaupmáttinn sem fólst í launahækkununum sem um var samið,“ segir Bjarni.
Hann segir að í sumar hafi hafist vinna við að greina hvernig ólíkir hópar hafa komið út eftir gerð kjarasamninganna. Verðbólgan sé hærri en vonast var til en laun hafi hækkað langt umfram það sem var samið.
„Nú eru ekki komnar niðurstöður úr þessum útreikningum en við höfum verið að vinna saman að því að greina þetta. Að því marki sem ég hef séð einhverjar niðurstöður þá hefur hún ekki komið illa út fyrir launþegahreyfinguna, fyrir hina ólíku hópa,“ segir Bjarni.
„Ef við horfum á þetta frá sjónarhorni fyrirtækjanna þá er verðbólgan hærri. Það er ekki kostur fyrir fyrirtækin. Vextir eru hærri sem þýðir meiri fjármagnskostnaður fyrir fyrirtækin. Verðbólguhorfurnar eru verri sem að eykur óvissu og kostnað af fjármagni. Og launin eru hærri en um var samið.“
„Ekki hægt að ná niður verðbólgu nema ríkisvaldið komi að þessu“
„Það sem ég er búinn að læra núna á síðustu árum er að það er ekki hægt að ná niður verðbólgu nema ríkisvaldið komi að þessu,“ segir Guðmundur Kristjánsson.
„Ríkissjóður er langstærsta fyrirtækið á markaðnum og þau ætla að spila frítt, eins og Halla er að benda á. Þeir hækka og hækka gjöldin. Það er engin hagræðing.“
Hann segir að þegar erfiðleikar séu í rekstri sé farið yfir hvernig megi endurskipuleggja ferla og hagræða.
„Núna eru alltaf nýir og nýir ráðherrar og þeir setja sig ekkert inn í málið. Svo koma þeir bara og bulla eitthvað. Eins og hann sagði, sem var ríkissáttasemjari, það eru smáhópar sem geta sett allt í steik á Íslandi. Það er ekki nokkurs staðar á öðru Norðurlandi.“
Halla segir ekki gott að nálgast ríkissjóð eins og fyrirtæki.
„Hann er nefnilega ekki fyrirtæki og virkar allt öðruvísi og hefur allt öðruvísi áhrif á gangverk efnahagslífsins,“ segir Halla.
„Eitthvað í þessari umgjörð sem við erum að vinna með núna sem virkar bara ekki“
Sveinn Sölvason tók undir með Guðmundi um að kjaramál væru öðruvísi hérlendis en víða annars staðar.
„Það fyrirtæki sem ég starfa hjá, við greiðum laun í öllum stærstu löndum í Evrópu og það eru einhvern veginn hvergi sömu átök um þessi mál eins og birtast okkur hér á Íslandi. Það er svo lítið traust á milli semjandi aðila um hverju er til skiptanna, lítið hagkerfi, fáar tekjustoðir, verðtrygging, gjaldmiðill sem flöktir,“ segir Sveinn.
„Ég held að allir séu alltaf að reyna að vinna sína vinnu vel og vanda sig. Kannski hafa einhvern tímann verið gerð einhver mistök en ég held, og þetta er mikilvægur hluti af þessari Evrópusambandsumræðu: hvaða umgjörð ætlum við að velja okkur? Það er eitthvað í þessari umgjörð sem við erum að vinna með núna sem virkar bara ekki. Við getum haldið áfram að gera sama hlutinn en það mun ekki skila sömu niðurstöðu.“
