Ofbeldi nær sífellt til yngri aldurshópa, segja bæði Unnar Þór Bjarnason samfélagslögreglumaður og Soffía Ámundadóttir, kennari og sérfræðingur í hegðunarvanda ungmenna, sem var umfjöllunarefni Kastljóss í kvöld.
Tilkynningum um ofbeldi meðal ungmenna hefur fjölgað undanfarin ár. Í fyrra voru 188 ólögráða einstaklingar grunaðir í ofbeldismálum hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Þeir hafa ekki verið fleiri í 18 ár, samkvæmt bráðabirgðatölum. Fjöldi sakborninga í fyrra er tvöfalt meiri en meðaltalið og aukning um 40 frá árinu 2024 og um 70 síðan 2023. 57 voru skráð fyrir fleiri en einu broti í fyrra og fimmtán þeirra voru skráð með fjögur eða fleiri brot það ár.
Meðal verkefna samfélagslögreglu er að heimsækja félagsmiðstöðvar og fræða unglinga og börn um ýmsar birtingarmyndir ofbeldis, til dæmis á samfélagsmiðlum. Unnar segir að til að byrja með hafi verið einblínt á unglingastigið og upp í menntaskóla en að nú nái fræðslan allt niður í fjórða bekk.
„Við erum bæði að fræða um hvað stafrænt ofbeldi er og við erum að kenna þeim leiðir til að tilkynna það og fá aðstoð.“
Aukinn sýnileiki ofbeldis á samfélagsmiðlum
Tilfinning margra er að ofbeldi sé að verða sýnilegra og nær börnunum, til dæmis á samfélagsmiðlum. Á Instagram og Snapchat eru fjölmörg myndbönd af slagsmálum opin öllum. Þar er oftast hópur barna eða unglinga sem ræðst á einhvern einn.
Í fræðslunni talar Unnar beinskeitt til unglinganna: „Ef við kryfjum þetta aðeins, í langflestum tilvikum er verið að níðast á einhverjum saklausum, berja hann í klessu eða láta hann sleikja einhvern skó. Þetta er ógeðslegt. Þetta er ekki fallegt efni fyrir ykkur til að followa. Svo erum við orðin eitthvað svo brengluð, þú ert ekki að læka neitt eða áframsenda á einhvern, þú ert bara passive scroller, að sjá einhvern laminn í Garðabæ eða Hamraborginni er orðið bara einhvern veginn venjulegt. Þetta á ekki að vera það, við eigum að reporta þetta og unfollowa.“
Samfélagslögreglan segir mikilvægt að foreldrar séu meðvitaðir og vakandi fyrir hættum sem fylgja samfélagsmiðlum og símanotkun.
Samstarfskona Unnars Þórs í samfélagslögreglunni, Dóra Kristný Gunnarsdóttir, segir mikilvægt að foreldrar viti hvar börnin eru, hvað þau eru að gera í símanum, þekki vini þeirra og foreldra vina þeirra. Þá sé samvera með foreldrum mikil forvörn.
Samfélagslögreglan varar börn og foreldra einnig við vinsælum símaleikjum á borð við Roblox, þar sem eldri einstaklingar leita sér að yngri fórnarlömbum.
Lögregla segir að til að fá betri innsýn í þróun ofbeldis meðal ungmenna þurfi að skoða atvikaskráningar í skólum og niðurstöður í ungmennarannsóknum. Dóra og Unnar segja að líklega hafi tilkynningum um brot fjölgað eftir að samfélagslögreglan tók til starfa fyrir sjö árum. Dóra bendir á að aukninguna megi þó ekki endilega rekja til aukins ofbeldis, heldur geti verið að börn og unglingar tilkynni frekar ofbeldi eftir að hafa fengið fræðslu frá samfélagslögreglunni.
Hegðunarvandinn kominn niður í leikskóla
Soffía Ámundadóttir, sem kennir námskeið um ofbeldi og hegðunarvanda nemenda, tekur undir að ofbeldið sé að færast á yngri aldurshópa. Það komi henni mest á óvart að hegðunarvandinn sé kominn niður í leikskóla þar sem hún hafi veitt fræðslu eftir að barn hafi brotið hurðir og húsgögn. Málin séu þyngri og hegðunarvandinn vaxandi.
Birtingarmyndir ofbeldis eru mismunandi eftir aldri. Soffía segir að meðal yngri barna sé ofbeldi helst líkamlegt, þegar samskipta- og félagsfærni vanti, en á mið- og unglingastigi færist það yfir í andlegt. Það geti verið alveg jafn slæmt fyrir þolandann.
Mikil umræða og vakning varð fyrir tveimur árum eftir að 17 ára stúlka lést eftir hnífaárás á Menningarnótt. Í kjölfarið setti Ásmundur Einar Daðason, þáverandi mennta- og barnamálaráðherra, á fót aðgerðarhóp vegna ofbeldis meðal barna og gegn börnum. Aðgerðarhópurinn kynnti 25 aðgerðir til að bregðast við þessari þróun haustið 2024. Meðal aðgerða voru að efla Flotann – flakkandi félagsmiðstöð, koma á skimun fyrir ofbeldi í grunnskólum, verklagi fyrir ósakhæf börn og úrræðum fyrir börn sem beita alvarlegu ofbeldi.
Soffía segir að of lítið hafi gerst, margar aðgerðanna hafi frosið í kerfinu. Betra hefði verið að einbeita sér að færri aðgerðum.
„Að sjálfsögðu er eitthvað af þessu komið til starfa, til dæmis samfélagslöggan og fleira, en við þurfum að gera mikið betur. Ég hefði viljað sjá þarna bara 10 aðgerða lista og ná því.“
Pólitíkin flækist fyrir
Í nýlegri skýrslu sem var unnin fyrir Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að álag í grunnskólastarfi hafi aukist á undanförnum árum. Í skýrslunni eru tekin viðtöl við rýnihóp sem starfar í skólum. Ástæðan sem þau nefna oftast fyrir auknu álagi var aukinn hegðunarvandi, bekkjarstjórnunarvandi og að þyngri málum hefði fjölgað. Starfsfólk nefnir að börn tjái sig með ofbeldi og kvartar undan úrræðaleysi. Þau tilkynni atvik til barnaverndar, óski eftir ráðgjafa en þurfi svo að bíða og ekkert gerist.
Soffía tekur undir þessi sjónarmið. Hún segir að fjármagn vanti til að geta veitt sérúrræði. Þá segir hún að pólitíkin flækist oft fyrir. Í stað þess að treysta á sérfræðinga í skólamálum komi á fjögurra ára fresti inn nýr stjórnmálamaður í öðrum flokki sem ætli að setja sitt mark á málin.
„Við þurfum að hugsa skólakerfið meira í samvinnu og samræmi og til lengri tíma. Sem betur fer er margt gott að gerast. Það er rosalega frjótt og flott starf í gangi en við megum ekki gleyma þessum týndu börnum. Við verðum að standa okkur sem samfélag í að hjálpa þeim, þau fengu bara ekki góð spil á hendi.“
Skortur á sérfræðingum
Soffía segir að sum úrræði eigum við hreinlega ekki til. Okkur skorti sérfræðinga. Hún vill sjá fleiri sérfræðinga taka þátt í skólastarfinu með beinum hætti, til að mynda atferlisfræðinga, hegðunarráðgjafa, sálfræðinga og þroskaþjálfa. Hún segir að halda þurfi vel utan um kennara og huga að starfsumhverfi þeirra og -öryggi. Hegðunarvandi sé oft ástæða fyrir því að kennarar hverfi úr starfi.
Að mati Soffíu standa sveitarfélögin sig misvel. Í sumum sveitarfélögum upplifi hún að aðeins sé verið að haka í boxin, fá fræðslu og forvarnir en að ekkert sé svo gert í framhaldinu. Annars staðar séu málin í góðum farvegi og að það skili sér í lægri tíðni hegðunarvanda.
„Börnum, og sérstaklega börnum í vanda, líður langbest í góðum aga, góðum ramma og góðu skipulagi. Það er það sem veitir þeim öryggi svo við þurfum að bæta verulega í þar.“
Vill sjá átak gegn ofbeldi
Soffía segir að takast þurfi á við undirliggjandi áhrif eins og streitu og símanotkun. Dæmi séu um að unglingar eyði allt að 10 klukkutímum í símanotkun daglega.
„Þá ertu farin að lifa mikið í þessum óraunverulega heimi, það er ekki mikið að reyna á þig, að fara í leiki, vera með börnum og því sem við viljum að þau geti, tjáð tilfinningar, læri mörkin og annað.“
Soffía vill að þjóðin fari í átak gegn ofbeldi, líkt og var gert gegn unglingadrykkju og reykingum. Allir séu sammála um að ofbeldi eigi ekki að þrífast í okkar samfélagi.
