Svo lærðist mönnum að mynda stærri hópa, gjarna til að ráða við stærri verkefni, t.d. áveitur, sem gerðu það kleift að rækta meira; eða heri til að komast yfir auð annara hópa og leggja undir sig land þeirra. Í fyrstu með óbreyttu valdakerfi, þar sem sá sterkasti ræður og hinir lúta honum: foringjanum, höfðingjanum, eða kónginum. Svo urðu viðfangsefnin stærri og flóknari og þurfti flóknari reglur, sem menn kenndu hver öðrum og fóru svo að skrifa upp, á steina, tré, papírus o.fl. og til urðu stór og flókin samfélög, keisaradæmi o.fl.

Talið er að fyrir um 50.000 árum hafi orðið breyting á heila Homo sapiens þannig að hann öðlaðist ímyndunarafl umfram önnur dýr og aðra menn. Hann gat farið að trúa því að til væru hlutir sem eru ekki raunverulegir, en gat þó talið öðrum trú um, svo sem vofur, guðir, geimverur, mannréttindi, líf eftir dauðann.... Ímyndunarafl og umtal um náungann er talið vera lykillinn að því að maðurinn náði lengra en önnur dýr jarðar – með því að fjölmargir geta treyst hver öðrum og unnið saman.

Hugmyndir, trú, sannfæring

Gerðir okkar, mannanna, stjórnast ósjálfrátt af meðfæddum þörfum, tilfinningum, hvötum og viðbrögðum, eins og hungri, þorsta, hita, kulda, ótta, ást, þörf fyrir viðurkenningu o.s.frv. Svo lærum við að skynja hvað er hættulegt og hvað er æskilegt, hvernig við getum best forðast hættur og uppfyllt þarfir. Við tökum tilsögn, lærum af reynslu og tilfinningar okkar þroskast. Lærum að sumt gengur bara ef við vinnum mörg saman. Lærum að hafa hemil á frumstæðum hvötum, að sumt má gerast strax, en annað verður að bíða. Við öðluðumst trú og sannfæringu, sem næstu kynslóðir lærðu, bæði með tilsögn og því að reka sig á. Þannig urðu til hugmyndakerfi og trúarbrögð sem hafa áhrif á gerðir okkar, í bland við hvatir og hlýðni – boð og bönn.

Þannig virkuðu í árþúsundir okkar litlu, frumstæðu samfélög, þar sem flestir þekktust og vissu hverjum óhætt væri að treysta.

Þar kom að mönnum lærðist að hafa samskipti og jafnvel samstarf við fólk sem þeir þekktu ekki. Til þess þurfti reglur, sem þurfti að læra, fara eftir og skrifa. Menn gátu ekki alltaf hrifsað til sín allt sem þá langaði í og gátu þurft að láta eitthvað í staðinn. Margar elstu áletranir sem fundist hafa tengjast einmitt viðskiptum. Einnig eru til býsna gamlar trúarsetningar og teikningar sem lýsa hugsunum og jafnvel heimsmynd. 

En það mátti lítið út af bregða svo allt færi ekki í bál og brand – og svo er enn.

Frá miðöldum til nútíma

Á miðöldum voru tvær megin valdastoðir hér á Vesturlöndum: konungsvald og kirkjuvald. Þetta tvennt vann saman, tókst á og hafði hemil hvort á öðru. Jafnframt þróaðist þekking fyrir kraft vísinda þar sem menn lærðu kerfisbundið af reynslunni og skráðu sífellt nýja þekkingu, sem barst til næstu kynslóða. Þessi nýja þekking gróf smám saman undan valdi konunga og kirkju. Kirkjan byggði á staðnaðri heimsmynd sem úreltist að hluta og Biblían varð verri vegvísir í lífi nýrra kynslóða. Kirkjusókn og pólitísk áhrif kirkjunnar hafa víðast hvar minnkað og er nú hægt að líta á sem leifar liðins tíma. En ný þekking umbylti verkkunnáttu, framleiðslu- og flutningatækni, þannig að gríðarleg framleiðsluöfl leystust úr læðingi og urðu auðsuppspretta. Þar réðu öflugustu karlarnir og til varð nýtt þjóðfélagsafl, borgarastétt, sem jók vald sitt á kostnað kristni- og konungsvalds. Þar með varð til nýtt félags- og hugmyndakerfi, nefnilega kapítalismi, auðshyggja eða auðvald. 

Kapítalisminn er allt í senn: efnahagskerfi, valdakerfi og trúarbrögð nútímans, mest hér á Vesturlöndum. Birtist í skráðum lögum, reglum og samningum, og skráðum og óskráðum boðum og bönnum. Gildir í stóru sem smáu; í litlum og stórum fyrirtækjum,  smáríkjum, stórveldum og heimsveldum, líka á heimilum. Valdhafar og hugmyndasmiðir (m.a. lygarar) sem fólk lýtur eru goð eða guðir. Hluthafafundir og undirritun samninga eru helgiathafnir. Auðæfi eru okkar Óðinn og Bandaríkjaher okkar Þór. Hið nýja himnaríki, með allar sínar glansmyndir, er af þessum heimi – líka hið nýja helvíti, sem margir lenda einatt í.

Alls staðar er sama grunnregla: einstaklingar, félög og klíkur sem eiga mest mega mest. Þeir velja hverjir ráða hverju. Almennt ræður sá sterkari, sá veikari víkur og auður og völd safnast á færri hendur. Sömu meginreglur gilda og í litlu, fornu ættbálkasamfélögunum.

Þannig er hreinn, ómengaður kapítalismi. Samkeppni framan af, en þróast yfir í einokun. Framan af bundinn við þjóðríki sem verjast hvert öðru með tollum og stríðum, síðan varð mestallur heimurinn eitt risastórt markaðstorg. Fólk í Kína hamast nú við að framleiða rafeindabúnað og bíla fyrir okkur Vesturlandabúa. Það fær smá umbun fyrir og við fáum vönduð og ódýr tæki í hendurnar. Út af fyrir sig ágætt, en minnst af því sem við borgum fyrir tækin fer til þeirra sem fundu þau upp og smíðuðu. Svo kostar þetta allt gríðarlega náttúrueyðileggingu.

Félagshyggja truflar

Framan af og langt fram eftir 20. öld varð gangverk kapítalismans fyrir truflunum, aðallega frá verkalýðsfélögum, stjórnmálaöflum (oft kennd við vinstrihyggju) og samvinnufélögum, sem settu hag fjöldans framar hag þeirra sem réðu í krafti auðs. Slík öfl hafa mótað margt í sögu Íslands og annarra landa og komið því til leiðar að ríkið þjónar ekki bara þeim sterku, heldur einnig þeim sem veikar standa. Fyrir tilstilli slíkra afla urðu hér til almannatryggingar og niðurgreidd, jafnvel ókeypis almannaþjónusta, mennta- og heilbrigðiskerfi og fleira, sem vegur svolítið upp á móti hinni kapítalísku drottnun og misskiptingu auðs og valda. En lögmál og óskráðar trúarsetningar auðsvaldsins eru alltumlykjandi, smjúga inn í hug fólks og félög, líkt og fúi, og þannig veikjast þau bæði utan- og innanfrá. 

Víkjum þá að lýðræði og kosningum. Í auðsfélögum (t.d. hlutafélögum) er gengið hreint til verks og atkvæðin bundin við auðmagn, ekki fólksfjölda. Annars fer hver fullorðin manneskja með eitt atkvæði, sem er út af fyrir sig gott, en alræði auðsvalds yfir hátæknivæddum upplýsingaveitum og (óbeinar) mútur skekkja mjög þá mynd. Þannig hafa kapítalískar trúarsetningar náð hjörtum fólks, svo það hefur tilhneigingu til að velja auðsvaldi í hag, gegn sínum eigin hag. Þannig stuðlar lýðræði og kosningar að því að styrkja auðsvald. Nýlegt og gróft dæmi um það er sú sorglega staðreynd að fjórðungur Bandaríkjamanna kaus auðsmanninn Donald Trump yfir sig. Sjálfsagt hefur hver og einn þeirra talið sig vera að þjóna sínum eigin hagsmunum best með því. Hitler komst einnig til valda í kosningum, á sínum tíma, með stuðningi þýsks auðsvalds.

Minni truflanir – hreinni kapítalismi

Þegar leið á 20. öldina hætti heimsauðsvaldið að verða fyrir teljandi truflunum af fyrrnefndu tagi. Sovétríkin hrundu og urðu aftur hrein auðsvaldsríki og kommúnistaflokkar víða um lönd vesluðust upp eða tók upp auðsvaldsstefnu. Það gerðu krataflokkarnir einnig, með Tony Blair í broddi fylkingar. Þegar heimskapítalisminn missti allt aðhald kastaði hann grímunni og svonefnd nýfrjálshyggja varð viðurkennd stefna og trúarbrögð, gegnsýrði bókstaflega allt! Allt var verðlagt, gekk svo langt að menn gætu jafnvel selt ömmu sína. Og græðgi varð góð! Fámennir hópar mölduðu í móinn en máttu sín lítils. Það sem eftir var af samvinnuhreyfingunni hrundi, enda var þar samkvæmt trúarsetningunum „fé án hirðis“ sem sjálfskipaðir fjárhirðar hirtu. Íslenska samvinnuhreyfingin og síðan íslensku bankarnir var allt hirt af nýríkum, gráðugum auðsmönnum. Við það hrundi íslenska hagkerfið, en hefur nú aftur náð fyrra flugi, í sömu átt.

Nú er fyrsta kynslóðin, sem ólst upp við nýfrjálshyggju, komin til valda víða um heim – og það veit ekki á gott. Hún er upp til hópa auðstrúar og þekkir félagshyggju helst af afspurn.

Kapítalistum gengur ekki alltaf vel að koma sér saman um hver eigi hvað – og hver megi hvað. Því verða harðvítugar deilur og stríð, sem bitna á saklausu fólki, á öllum aldri og af öllum kynjum. Það er svo augljóst að ekki þarf að hafa mörg orð um það. Svo er fátt eins gróðavænlegt og að þróa og framleiða vopn og það ýtir undir hildarleikinn. Auk mannskaða veldur stríð eyðileggingu á mannvirkjum og náttúru og eykur verulega sótspor mannkyns, en oft tekst gróðaöflum að gera sér enduruppbyggingu að féþúfu.

Kapítalískar hugmyndir og trú

Til að fólk þjóni auðsvaldinu vel og trufli ekki gangverk þess, þarf það að hegða sér á ákveðinn hátt. Tilfinningar og hugsun ræður gerðum fólks og því þarf að hafa þar áhrif á. Það væri sandur í tannhjól auðsvélarinnar ef margt fólk fylgdi boðskap Krists um að allir væru systur og bræður, eða kenningu húmanismans um að allir menn séu jafnréttháir. Það myndi að vísu stórbæta samfélög og líf fólks, en myndi rústa auðsvélinni. 

Hvernig hugsanir og tilfinningar tryggja best framgang og vöxt auðsvalds – svo fólk verji kröftum sínum þannig að gagnist ríkjandi kerfi og dragi úr líkum á að fólk bindist samtökum um að gera eitthvað sem truflar gangverkið? 

Þar má nefna fáein atriði:

Ótti gerir fólk auðsveipt og auðveldar taumhald á því. Menn eiga að vera ófullnægðir, mega ekki vera ánægðir með sig og sitt líf og una glaðir við sitt, því þá kaupa þeir minna, eru síður til í að gera ýmislegt gegn greiðslu – og láta verr að stjórn. Ljótleiki í listum, umhverfi og mannlífi hjálpar. Kapítalisminn getur stjórnað því hvers kyns list nær útbreiðslu og hvaða bókmenntir og fréttir verða meginstraumur – og því hverjir eru kosnir til valda.

Fólki þarf að finnast það sjálfsagt að annað fólk sé kúgað og drepið, ef það hagar sér ekki eins og auðsvaldhöfum þóknast. Þá er hjálp að finna í Mósebókunum, sem eru hluti af trúarritum jafnt gyðinga, kristinna manna og múslima. Þar hvetur sjálfur Guð sína menn til að drepa alla sem þvælast fyrir hans útvöldum. Það hentar auðsvaldinu best að fólk dvelji við glæpaleiki, glæpareifara og blóðugar stríðsmyndir, frekar en sögur af fallegu mannlífi þar sem fólk elskar hvert annað og hjálpast að. Samkeppni er æskileg, en sameign og samvinnu ber að forðast, eigi vald í krafti auðs að blómstra áfram. Sú eindregna einstaklingshyggja er reyndar andstæð eðli Homo sapiens og stuðlar að því að mannkynið sundirst aftur í smáhópa sem berast á banaspjótum og verða síðan að una aftur við steinaldarlífskjör – en hlýtur auðsvaldið samt ekki að ráða?

Hvað nú?

Í auðsvaldaskerfi hefur almenningur það hlutverk að skapa öðrum auð með vinnu og hugverkum og að kaupa og borga fyrir það sem framleitt er. Með tækniþróun dregur úr þörf á vinnuafli og sér ekki fyrir endann á því. Fram að þessu hefur þurft mikinn mannskap til að heyja stríð – og fórna sér þar eftir atvikum – en nú dregur ört úr mannaflsþörf þar. Stríð virðast nú þróast út í að nýta vélar til að drepa valdhafa – og aðra – sem  ekki þóknast ríkjandi auðsvaldahöfum. Gervigreind gervimenni láta vel að stjórn.

Það er því ekki ljóst hvert hlutverk venjulegs fólks verður, ef kapítalísku kerfin halda áfram að þróast ótrufluð. Ef það tekst að láta vélar leysa venjulegt fólk að mestu af hólmi, verða auðsvaldahafarnir þá einir eftir með tæki sín og tól og losa sig við venjulegt fólk, sem annars myndi bara þvælast fyrir? Þeir gætu þó þurft einhverja til að stjórna vélunum – að svo miklu leyti sem þær stjórna sér ekki og viðhalda sjálfar. 

Það vill reyndar svo til, að barnsfæðingum fækkar ört í háþróuðum kapítalisma. Börn fæðst helst þar sem kapítalisminn er vanþróaður. Börn passa ekki inn í auðsvaldasamfélag, þvælast þar fyrir og lítinn arð af þeim að hafa fyrr en aldarfjórðungi efir fæðingu – sem sagt óarðbær, þegar litið er til skammtímagróða.

Ungbörn henta ekki mannfjandsamlegum nútímakapítalisma – og kannski gildir það um flest fólk. Kannski hentar það kapítalistum að líf venjulegs fóks verði svo ömurlegt að það stytti sér aldur, ef svo fer að auðsvaldhafarnir geti leikið sína blóðugu stríðsleiki umkringdir vélmennum? En kannski ferst fólk flest – og margir auðsvaldhafar líka – ef þeir grípa til atómleikfanganna sinna.

Já, hvar erum við á vegi stödd – og hvert stefnum við? Er hugsanlegt að nógu margir sjái í gegn um blekkingar auðsvaldsins, nái að trufla gang þess að nýju og mynda öðru vísi og þróðaðri samfélög Homo sapiens? Getur verið að náttúran sjálf muni rísa upp gegn þessu öllu? Hvað er til ráða? Bara að bíða og sjá hvernig þetta fer – eða...?

Höfundur er líffræðingur og kennari, á eftirlaunum

P.s.

Hér er notaður gamall og skýr ritháttur: auðsvald, í stað auðvalds.

Í greininni er m.a. tekið mið af bók Yuval Noah Harari; Sapiens.