Ríkisendurskoðandi skilaði í morgun stjórnsýsluúttekt á innleiðingu og framkvæmd laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Málið var rætt á fundi stjórnsýslu- og eftirlitsnefndar Alþingis í morgun. Helstu niðurstöður skýrslunnar eru að undirbúningur lagasetningarinnar hafi verið ófullnægjandi og að samþætting þjónustu í þágu farsældar barna hafi haft neikvæð áhrif. Ávinningsmat hafi vakið óraunhæfar væntingar og nákvæm greining hafi ekki farið fram áður en fé hafi verið varið í verkefnið.
Farsældarlög_lokaskýrsla_080626
Eitt af markmiðum farsældarlaga barna er að fækka áföllum og auka seiglu barna með því að bregðast við um leið og þörf er á þjónustu. Ekkert í lögunum fjallar þó um að auka þjónustu, stytta bið eða fjölga úrræðum og bæta.
Lög um farsæld barna tóku gildi í upphafi árs 2022, í ráðherratíð Ásmundar Einars Daðasonar. Markmið þeirra er að tryggja að börn og foreldrar sem þurfa stuðning hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana.
Ekki mikil breyting frá því sem áður var
Barna- og fjölskyldustofa og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, sem gegna lykilhlutverkum samkvæmt lögunum, voru settar á fót á sama tíma og lögin tóku gildi. Að mati ríkisendurskoðenda voru þær ekki tilbúnar til að takast á við verkefnið. Salvör Nordal er umboðsmaður barna.
„Ég vil byrja á því að segja að þetta er mjög góð skýrsla og ég fagna mjög útgáfu hennar. Við höfðum grun um að það mætti vinna greiningar betur í upphafi. Þetta staðfestir að það voru ýmsar brotalamir. Við höfum til dæmis verið að benda á allan tímann að við getum breytt lögum eða sett þennan lagaramma en ef það eru ekki úrræði til staðar og það kemur skýrt fram í þessari skýrslu að það skortir úrræði fyrir börn og það hefur verið viðvarandi vandamál og það hefur ekki verið mikil breyting á því á þessum tíma, því miður,“ segir Salvör.
Um áramótin verða fimm ár liðin frá gildistöku laganna. Innleiðingu þeirra, sem átti að taka fimm ár, verður ekki lokið þá og ekki er að fullu ljóst hve langan tíma til viðbótar tekur að ljúka henni. Tengiliðir og málstjórar hafa þó tekið til starfa í öllum sveitarfélögum.
Þjónusta við viðkvæmustu hópana, börn með fjölþættan vanda, börn með vímuefnavanda, fósturbörn og börn með fötlun, er skemmst á veg komin og þau njóta ekki samþættrar þjónustu í sama mæli og börn með vægari vanda. Þetta er óviðunandi að mati ríkisendurskoðanda. Þetta séu börnin sem þurfa mest á samþættri þjónustu að halda. Salvör tekur undir þetta.
„Það var lögð áhersla á innleiðingu á fyrsta og öðru stigi þjónustunnar en það hefur tekið miklu lengri tíma að innleiða þessa þjónustu fyrir þau börn sem eru á þriðja stigi og fjórða stigi en þau eru í mestri þjónustuþörf. Það eru börn sem þurfa mikinn stuðning, eru með fjölþættan vanda og langvarandi stuðningsþörf og þau börn hafa setið á hakanum og það er auðvitað mjög alvarlegt. Skýrsluhöfundar benda á það að það er mjög alvarlegt að sá hópur sem þarf á mestri þjónustu að halda og er sá hópur sem á að hafa aðgang að samþættri þjónustu fái hana ekki. Þannig að þarna eru mjög viðkvæmir hópar sem hefðu þurft að fá þjónustu strax og það hefði þurft að innleiða samþættingarlögin alveg inn fyrir þennan hóp.“
Vantar árangursmælingar og eftirfylgni
Samráði við heilbrigðisráðuneytið hefur verið ábótavant í aðdraganda gildistöku laganna. Stafrænu kerfi hefur ekki verið komið á og örugg miðlun upplýsinga milli kerfa, í samræmi við lög, er ekki tryggð. Ríkisendurskoðun telur að núverandi fyrirkomulag, þar sem margir aðilar nota ólík kerfi til að halda utan um og miðla upplýsingum, feli í sér óviðunandi áhættu á að framkvæmdin fari í bága við lög um persónuvernd. Ríkisendurskoðun tekur undir það álit Persónuverndar að til að tryggja lágmarksöryggi þurfi slíkt stafrænt kerfi að vera til staðar.
Salvör bendir á að í skýrslunni sé tillaga til barna- og menntamálaráðuneytisins um að skilgreina árangursmælikvarða og að fylgja þeim eftir reglulega.
„Og það þarf líka að bæta yfirsýn um stöðu barna og kortleggja hvað þarf til til að auka farsæld barna.“
Og hefur það ekki verið gert?
„Það virðist ekki hafa verið gert. Í fyrsta lagi benda þeir á það að þetta var ekki gert í upphafi. Það var ekki nægilega skýr kortlagning á hvað þyrfti til og hver staða barnanna væri og hvers konar lagabreytingar eða hvað þyrfti að gera til þess að mæta sem best þörfum barna og fjölskyldna. Það er talað um það í lögunum að það eigi að vera reglubundnar árangursmælingar og þær hafa ekki verið gerðar.“
Ekkert fjallað um leiðir til að stytta bið eða bæta úrræði
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að tilgangur farsældarlaganna hafi verið að fækka áföllum barna og auka seiglu þeirra með því að bregðast við um leið og þörf fyrir þjónustu kemur upp. Í lögunum er þó ekkert fjallað um leiðir til að auka þjónustu, stytta bið eða fjölga og bæta úrræði sem þurfa að vera til staðar.
Kostnaðarmat sem lagt var fram í aðdraganda lagasetningarinnar var einnig óraunsætt að mati Ríkisendurskoðunar með tilliti til fjölda barna sem þurfa þjónustu á grundvelli laganna á hverjum tíma. Þótt beinn kostnaður vegna laganna sé ekki langt frá efri mörkum kostnaðarmatsins þiggja um fjórfalt færri börn samþætta þjónustu en gert var ráð fyrir. Kostnaðarmatið gerði ráð fyrir að 19.000 börn þyrftu á hverjum tíma þjónustu tengiliðar eða málstjóra. Nú eru 5.192 börn skráð í samþættingu sem er umtalsvert færri en þau 19.000 börn sem fjallað er um í kostnaðarmatinu.
Fáir viðmælendur Ríkisendurskoðunar vildu fullyrða að farsældarlögin hefðu skilað beinum árangri.
Salvör segir að tillögurnar sem settar séu fram í skýrslu ríkisendurskoðanda um úrbætur séu mjög brýnar.
„Við getum lært mjög mikið af þessari skýrslu. Það liggur mest á að börn sem eru á langri bið eftir þjónustu fái hana sem fyrst. Það hefur verið óviðunandi og viðvarandi vandamál árum saman. Biðlistarnir virðast lengjast frekar en styttast og það er mikil þörf á þjónustu. Við getum aldrei boðað það að vera með snemmtæka íhlutun ef við erum ekki með þau úrræði sem börn þurfa.“
„Sorglegt að það hafi ekki tekist nógu vel til í upphafi“
Er það þín tilfinning að þetta hafi verið gert með handabökunum og kannski ekki nægilega rætt meðan það var í meðförum þingsins?
„Ég myndi nú ekki kveða svo fast að orði að þetta hafi verið gert með handabökunum. Það var mikill vilji til þess að bæta löggjöfina og auka þjónustuna. Þetta var viðamikið verkefni. Eitt af því sem kemur mjög skýrt fram í skýrslunni og var talað um alveg frá upphafi var hvað það væri brýnt að kerfin töluðu saman en það var ljóst alveg frá upphafi að heilbrigðiskerfið var ekki með frá upphafi. Þannig að það kerfi hefur einhvern veginn aldrei verið almennilega virkt í þessari samþættingu. Það er náttúrulega gríðarlega stór veikleiki í allri þessari framkvæmd. Við getum ekki sagt það nógu oft hvað það skiptir miklu máli að börn séu gripin um leið og þau þurfa á þjónustunni að halda. Það er svo mikilvægt að þau eigi góða og farsæla skólagöngu á sínum forsendum og að þau geti orðið virkir borgarar í landinu og til framtíðar. Þannig að hér er mjög mikið í húfi. Þess vegna er svo sorglegt að það hafi ekki tekist nógu vel í upphafi. Við höfum lent á röngum fæti og margt hefur ekki tekist nægilega vel en við höfum alla burði til þess að bæta úr núna og það er ekki seinna vænna. Við þurfum bara að taka höndum saman og setja börn í algjöran forgang í okkar samfélagi,“ segir Salvör.
