„Eitt af því sem stóð upp úr var að umfjöllun um ritskoðun Norræna hússins skyldi eiga sér stað stuttu fyrir opnun sýningarinnar og hvernig sendiherra Danmerkur á Íslandi og framkvæmdastjóri Norrænu ráðherranefndarinnar beittu sér gegn sýningu á myndinni Orsugiak (Hið hvíta gull Grænlands) í Norræna húsinu.
Það atvik minnir á hvernig sannleikur finnur sér leið upp á yfirborðið og undirstrikar um leið það sem við viljum ná fram með þessari sýningu, að raddir fái að heyrast sem hafa verið jaðarsettar vegna iðnaðar sem er ætlað að þjóna svonefndu þjóðaröryggi,“ segir Bryndís Björnsdóttir en SÝNI heitir ný samsýning í Verksmiðjunni á Hjalteyri sem nú stendur yfir til 30. ágúst. Sýningarstjórar eru Bryndís Björnsdóttir og Rut Karin Zettergren.
Sýningin er afrakstur alþjóðlegs samstarfsverkefnis og fjallar um tengsl Íslands, Kalaal lit Nunaat (Grænlands) og Jamaíku í gegnum álframleiðslu og nýtingu náttúruauðlinda.
Þeir listamenn sem eiga verk á sýningunni eru Bryndís, Naju Dyrendom Graugaard (Kalaallit Nunaat/Danmörk), Olando Whyte (Jamaíka), Rut Karin Zettergren (Svíþjóð/Finnland) og Tinne Zenner (Danmörk).
„Sýningin vill að mörgu leyti hreyfa við þeirri grundvallarhugmynd og forsendu sem liggur að baki þörfinni fyrir að framleiða þennan málm og þessa nýtingu yfirhöfuð. Eins og Dr. Esther Figueroa, höfundur heimildarmyndarinnar Fly Me to The Moon (2019), sagði við mig í samtali um daginn, er eftirspurn eftir áli ekkert að fara að dvína, með auknum hernaði, djúpsjávarborunum, gervigreind og svo framvegis. Hvaða tímapunktur sem þetta er, sem við stöndum á, þá er vert að birta hann frá öðru sjónarhóli en glansi og endurspeglun.“
Verkið Straumar eftir Bryndísi Björnsdóttur.
Ljósmynd/Rut Karin Zettergren
Afrakstur samsuðu og samtals
„Verkin eru afrakstur samtals og samsuðu sem hefur myndast yfir lengri tíma. Í raun mætti segja að þetta séu verk sem myndgera það sterka segulsvið sem mótast inni í álverum vegna orkunotkunar,“ segir Bryndís sem á fjögur verk á sýningunni.
„Á sýningunni eru t.d. ljósmyndir eftir mig sem sýna fólk halda á steinum sem geimfarar Apollo 11 tíndu hér á Íslandi þegar þeir æfðu sig fyrir tungllendinguna. Þessir steinar eru varðveittir á Explorer Museum á Húsavík. Á viðburði bauð ég fólki að halda á steinunum og stilla sér upp fyrir myndavélina. Þessi endurleikur á athöfnum Apollo 11-faranna sýnir hina ólíku möguleika sem búa í þeirri einföldu hreyfingu og aðdráttarafli að finna og taka upp stein; hvort sem steinninn verður hluti af einkasafni, verkfæri eða vopn,“ segir Bryndís.
Verk eftir Bryndísi þar sem hún hefur mótað reipi sem legið hefur í lausn sem veldur því að það brennur hægt. "Slíkur hægur bruni var hluti af því hvernig bruna byssupúðurs var stýrt. Ég hef mótað reipið á vegg í Verksmiðjunni þannig að það líkist forminu á sniglinum Vallonia Excentrica. Sá snigill finnst einungis á hitaveitusvæði á Íslandi við Þeistareyki og lifir þar vegna hitans á svæðinu. Talið er að hann hafi borist hingað vegna verslunar á svæðinu, meðal annars í tengslum við brennistein. Brennisteinn, sem var undirstaða byssupúðurs, var ein af helstu ástæðum þess að Danir settu hér á einokunarverslun á 17. öld."
Ljósmynd/Rut Karin Zettergren
Af öðrum verkum á sýningunni má nefna verk þar sem ég móta reipi sem ég hef látið sitja í lausn sem veldur því að það brennur hægt. Slíkur hægur bruni var hluti af því hvernig bruna byssupúðurs var stýrt. Ég hef mótað reipið á vegg í Verksmiðjunni þannig að það líkist forminu á sniglinum Vallonia Excentrica. Sá snigill finnst einungis á hitaveitusvæði á Íslandi við Þeistareyki og lifir þar vegna hitans á svæðinu. Talið er að hann hafi borist hingað vegna verslunar á svæðinu, meðal annars í tengslum við brennistein. Brennisteinn, sem var undirstaða byssupúðurs, var ein af helstu ástæðum þess að Danir settu hér á einokunarverslun á 17. öld.
Á sama tíma er í Jamaíku saga af manni á flótta undan þrældómi sem uppgötvar að brennisteinninn græðir sárin sem hann hlaut af völdum þrælahaldarans. Reipið, í formi snigilsins, brennur hægt á veggjum Verksmiðjunnar og skilur eftir sig ummerki. Spírallinn myndar aðra tengingu við hvernig tíminn líður; þar mætast núið, fortíðin og framtíðin milli kynslóða, milli landsvæða og mynda hugmynd um tímaás sem kemur í raun í stað hins
vestræna línulega tíma. Leifar brunans sitja svo eftir á veggjum Verksmiðjunnar líkt og
steingervingur.
Fyrsta álslettan
Annað verk eftir mig á sýningunni er lágmynd af formum sem minna á strauma vatns og hafs. Á þeim vaxa saltkristallar líkt og þeir sem má finna á veggjum Verksmiðjunnar. Formin rekja farvegi strauma; annars vegar ánna sem hafa verið virkjaðar til vatnsafls sem knýr álbræðslu, hins vegar hafstrauma sem liggja milli eyja og flytja bæði varma, varning og sögu eftir verslunarleiðum Atlantshafsins.
Verkið vísar jafnframt til sögu Verksmiðjunnar þar sem sjór var notaður til að blanda steypuna svo hún þyldi kulda á byggingartíma hennar árið 1937. Verkið vísar til heimsmyndar Taínó-frumbyggja Karíbahafsins sem sáu form á stjörnuhimninum tengd sjávarlífi og skildu himin og haf sem samfelld fyrirbæri, að þegar horft er upp er um leið horft niður í djúp sjávarins.
Fjórða verkið er samstarf með Rut Karin Zettergren og varðar fyrstu álslettuna sem varð til við opnun álversins á Grundartanga árið 1998 og er núna geymd í safneign Byggðarsafnsins í
Görðum á Akranesi. Við fengum til okkar fólk til að lesa í framtíð þessa hlutar. Slíkt tengist
gamalli nýárshefð þar sem lesið er í form bráðins málms sem helt er í vatn. Talið er að álslettan hafi mögulega verið mótuð með sambærilegum hætti við opnun álversins.
Viðmælendur fengu þrívíddarskann af hlutnum og voru beðin að senda inn hljóðfæl sem var svo skeytt saman við myndskeið af skanninu. Viðmælendur voru Myal prestur frá Jamaíka Alex Moore-Minott, lögfræðingur upprunalega frá Jamaíku en búsett á Íslandi, Claudia Ashanie Wilson, myndlistarkona frá Jamaíku og Danmörku Michelle Eistrup og Kuluk Helm sem er frá Kalaallit Nunaat og Danmörku og er ljóðskáld og doktorsnemi.“
"Með verkum sínum leggja dúo-ið Rut Karin Zettergren og Olanda Whyte fram plánetur sem leið til að hugsa því eins og sagnfræðingurinn Dipesh Chakrabarty segir birtist plánetan okkur meir og meir eftir því sem við göngum á hana og hennar afurðir."
Ljósmynd/Rut Karin Zettergren
Hvernig myndirðu lýsa hinum verkunum á sýningunni?
„Verkin þekki ég vel þar sem ég og samstarfskona mín, Rut Karin Zettergren, sem hófum
verkefnið tókum einnig að okkur hlutverk sýningarstjóra. Ég hef þó aldrei kunnað vel við þann titil á íslensku. Orðið curator, eins og sýningarstjórinn Bonaventure Soh Bejeng Ndikung bendir á, er dregið af latneska orðinu cura, umhyggja eða care. Verkefnið þróaðist þannig að við tókum það hlutverk einnig að okkur þar sem í grunninn var hlutverk okkar að hlú að því frá öllum hliðum.
Með verkum sínum leggja dúo-ið Rut Karin Zettergren og Olanda Whyte fram plánetur sem leið til að hugsa því eins og sagnfræðingurinn Dipesh Chakrabarty segir birtist plánetan okkur meir og meir eftir því sem við göngum á hana og hennar afurðir. Í vídeóverkunum Historical Spiritual Vibrations fylgjumst við með þeim framkvæma gjörninga á þeim stöðum á Íslandi þar sem Apollo 11 geimfararnir æfðu sig fyrir tunglferðina. Líkt og geimfararnir þjálfa þau sig í að undirbúa fyrir mögulegar lendingar á öðrum plánetum. Með ritúölum, æfingum og ímyndunarleikjum færist geimurinn frá því að vera eingöngu vettvangur vísinda og landnáms yfir í rými þar sem hægt er að ímynda sér önnur sambönd milli lands, líkama og framtíðar.
"Í vídeóverkunum Historical Spiritual Vibrations fylgjumst við með þeim framkvæma gjörninga á þeim stöðum á Íslandi þar sem Apollo 11 geimfararnir æfðu sig fyrir tunglferðina."
Ljósmynd/Rut Karin Zettergren
Verndargripir úr endurunnu áli
Í innsetningunni Future Space má sjá verndargripi úr endurunnu áli, steypta með aðferðum
innblásnum af jamaískri Yaad-afsteypugerð. Verkið vísar til þess efniviðar sem gerði tungferðir Apollo 11 fara mögulegar, það er jarðvegur Jamaíku sem svo var umbreytt í hið létta og meðfærilega ál. Einnig ómar þar verk sem er unnið úr gögnum Rossby-flautunar. Um er að ræða hægfara sveiflur hafsins í Karíbahafinu sem eru svo umfangsmiklar að þær hafa áhrif á þyngdarsvið jarðar og má skynja alla leið upp í geim.
Naja Dyrendom Graugaard er með fjögur ljóð sem hverfast um krýólítvinnslu Dana í Ivittuut í
Kalaallit Nunaat og þær félagslegu og sögulegu afleiðingar sem námuvinnslan hafði í för með sér fyrir Inúítasamfélög. Þess má geta að Naja er ein aðalsögupersónu myndarinnar Orsugiak (Hið hvíta gull Grænlands) (2025) sem er einnig sýnd samhliða sýningunni. Myndin var nýverið ritskoðuð af Norræna húsinu en hún er umdeild vegna rannsóknar hennar á arðráni Dana á Kalaallit Nunaat með krýólítvinnslunni. Ljóðin minna á hvernig Kalaallit Nunaat hefur ítrekað verið skilgreind út frá utanaðkomandi hagsmunum og draga fremur fram rödd og reynslu sem stendur utan þeirrar auðlindahugsunar.
Tinne Zenner á loks verkið Surface Subjects, sem byggir á ljósmyndum úr loftkönnunum á
Disko–Nuussuaq-svæðinu á vesturströnd Kalaallit Nunaat. Yfir myndunum liggur texti grafinn inn í ljósnæmislag filmunnar, unninn úr tungumáli jarðfræðirannsókna.
Verkið vísar til þess hvernig jarðfræðin sjálf verður þátttakandi í ferli þar sem land er slitið frá sögulegum og pólitískum tengslum sínum og þýtt yfir í möguleika fyrir námuvinnslu og auðlindanýtingu. Zenner sýnir einnig vídeóinnsetninguna Immaterial Extraction. Verkið setur GEUS, Jarðfræðistofnun Danmerkur og Kalaallit Nunaat, í brennidepil og dregur fram hvernig Danmörk heldur áfram að safna, greina og kortleggja jarðfræðigögn í Kalaallit Nunaat þrátt fyrir að réttur til auðlindavinnslu hafi formlega færst til Naalakkersuisut (ríkisstjórnar Kalaallit Nunaat) árið 2009.“
Andi og sál Verksmiðjunnar
„Verkin vísa öll til þessara vensla milli staðanna þriggja og opna með því einnig á óvæntar hliðar. Verksmiðjan, andi og sál, átti einkar vel við sýninguna. Þetta verður ein heild sem þú stígur inn í og vonandi nýtur og ræskir þig.
Þetta er búið að eiga sér þó nokkurn aðdraganda, er eitthvað sem stendur upp úr í ferlinu?
Að sjá þetta koma heim og saman. Einnig sérstaklega verkið sem ég og Rut hlúðum að en verkið með álslettunni sem ég nefndi áðan litum við á sem meira afurð verkefnisins fremur en sem sérstakt höfundarverk okkar enda dregur fram þá þræði sem búa í verkefninu sem heild.
Einnig fannst mér merkilegt að sjá hvernig sagan býr enn í efninu, formgerðunum og núinu. Í þessu samhengi mætti nefna hvernig fræðimaðurinn Mimi Sheller talar um að álið snúist í grunninn um hreyfanleika, straumlínulagað létt efni.
Það að lönd sem hafi verið miðja þeirra framleiðsluferla hafi þar með arðrænt önnur þýðir að þau lönd hafi orðið fyrir ákveðinni kyrrsetningu. Sem dæmi komst Olando Whyte, sem býr í Jamaíku, ekki á opnun sýningarinnar. Tíminn frá því að við fengum að vita niðurstöður úr styrkja umsókn fram að opnun reyndist ekki nægur til að fá afgreiðslu á umsókn hans um vegabréfsáritun. Hann stefnir þó að koma í lok sýningartímabilsins og vera þá með gjörning ásamt Rut, þegar hann er vonandi kominn með rétt pappírsnifsi í hendurnar.“
