Opinberar skuldir í Evrópu gætu tvöfaldast á næstu fimmtán árum verði ekkert að gert. Þetta er meginviðvörunin í nýrri skýrslu Evrópudeildar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, þar sem segir að öldrun íbúa, aukin útgjöld til varnarmála, orkuskipti og vaxandi kostnaður heilbrigðis- og lífeyriskerfa muni þrengja verulega að ríkisfjármálum álfunnar.
Skýrslan nefnist Europe’s Fiscal Squeeze: Tackling Rising Spending Pressures og kom út 13. júlí. Höfundar hennar segja Evrópuríki standa frammi fyrir fordæmalausri fjármögnunaráskorun og að hefðbundnar smávægilegar breytingar muni í mörgum tilfellum ekki duga.
Skuldir gætu tvöfaldast
Samkvæmt sviðsmynd skýrslunnar gætu skuldir meðalríkis í Evrópu farið í 130 prósent af landsframleiðslu árið 2040 ef stjórnvöld breyta ekki núverandi stefnu. Það jafngildir um það bil tvöföldun frá núverandi stöðu.
Þegar tekið er meira tillit til stærðar hagkerfanna hækkar skuldahlutfallið í 155 prósent, enda eru nokkur af stærstu hagkerfum Evrópu jafnframt meðal skuldsettustu ríkjanna. Höfundarnir taka þó skýrt fram að þetta sé reiknuð sviðsmynd ef ekkert er að gert, en ekki formleg hagspá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fyrir einstök ríki.
Ef vaxandi skuldir leiða jafnframt til hægari hagvaxtar og hærri fjármagnskostnaðar gæti staðan orðið enn verri. Þá gæti meðalhlutfall skulda farið í um 150 prósent af landsframleiðslu og vegið með stærð hagkerfanna nálgast 190 prósent árið 2040.
AGS áætlar að slík skuldasöfnun gæti dregið um hálft prósentustig úr árlegum hagvexti í Evrópu. Það er verulegt þegar mögulegur langtímahagvöxtur ríkjanna er aðeins talinn vera um tvö prósent að meðaltali. Hærri skuldir geti ýtt undir hærri vexti, þrengt fjármögnun fyrirtækja og rutt arðbærum einkafjárfestingum úr vegi.
Útgjöld aukist um nærri fimm prósent af landsframleiðslu
Kostnaður vegna heilbrigðismála, lífeyrisgreiðslna, loftslagsaðgerða og varnarmála er talinn aukast um nálægt fimm prósentum af landsframleiðslu að meðaltali fram til ársins 2040.
Í þróaðri ríkjum Evrópu er aukningin metin á um 4,5 prósentustig en um 5,5 prósentustig í ríkjum Mið-, Austur- og Suðaustur-Evrópu. Umfangið samsvarar gróflega öllum núverandi útgjöldum meðalríkis til menntamála.
Þessi útgjaldaaukning kemur á sama tíma og skatttekjur eru þegar nálægt sögulegu hámarki í mörgum ríkjum. Kjósendur vilja almennt betri opinbera þjónustu en mun færri vilja hærri skatta, niðurskurð í öðrum málaflokkum eða aukinn ríkishalla til að fjármagna hana.
Tímabil ofurlágra vaxta talið liðið
Skýrslan hefur verið túlkuð á samfélagsmiðlum sem staðfesting á því að lágir vextir á evrusvæðinu hafi verið sjúkdómseinkenni langvarandi efnahagslegrar hnignunar.
Það er þó ekki niðurstaðan sem höfundar skýrslunnar setja fram. Þvert á móti segja þeir að tímabil mjög lágra vaxta sé líklega liðið og að áframhaldandi lántaka verði því bæði dýrari og áhættusamari.
Vaxandi skuldir og hærri markaðsvextir geti myndað vítahring þar sem vaxtakostnaður ríkisins hækkar, minna svigrúm verður til annarra útgjalda og fjárfesting og hagvöxtur veikjast.
Skýrslan spáir hins vegar ekki beinlínis fjöldaatvinnuleysi, líkt og haldið hefur verið fram í sumum færslum um hana. Hún varar fyrst og fremst við hægari hagvexti, minni fjárfestingu, versnandi lífskjörum og aukinni hættu á fjármálaóstöðugleika.
Lífeyrisaldur, skattar og niðurskurður
AGS leggur til þríþætta leið út úr vandanum: umfangsmiklar kerfisbreytingar, aðhald í ríkisfjármálum og í erfiðustu tilfellunum endurskoðun á hlutverki hins opinbera.
Meðal tillagna eru breytingar á lífeyriskerfum, hærri eftirlaunaaldur, aðgerðir til að auka atvinnuþátttöku, einfaldara regluverk, minni skattlagning á vinnu, aukin framleiðni og umbætur á innri markaði Evrópusambandsins.
Án slíkra umbóta þyrfti dæmigert Evrópuríki samkvæmt útreikningunum að bæta afkomu ríkissjóðs um samanlagt fimm prósent af landsframleiðslu á fimm árum. Með hóflegum kerfisbreytingum lækkar aðhaldsþörfin í um 3,5 prósent af landsframleiðslu. Nærri þrír fjórðu hlutar Evrópuríkja þurfa engu að síður að grípa til einhvers konar aðhaldsaðgerða.
Höfundarnir telja lífeyrisumbætur og aðgerðir sem auka hagvöxt skila mestu. Stærra sameiginlegt fjárlagakerfi ESB og opinber stuðningur við einkafjárfestingu eru einnig nefnd, en þau úrræði eru talin hafa mun minni áhrif en breytingar á lífeyris-, vinnumarkaðs- og framleiðnikerfum.
„Óhjákvæmilegt“ að ræða framtíð velferðarríkisins
Í um fjórðungi Evrópuríkja gæti skuldavandinn orðið svo mikill að hefðbundið aðhald og kerfisbreytingar dugi ekki til. Þar segja höfundarnir að umræða um sjálfbærni evrópska velferðarmódelsins verði nær óhjákvæmileg.
Ríkin gætu þurft að þrengja rétt til bóta, afnema niðurgreiðslur, krefja tekjuhærri notendur um aukna greiðslu fyrir opinbera þjónustu og endurskipuleggja eða einkavæða ríkisfyrirtæki. Áhersla er þó lögð á að vernda grunnþjónustu og viðkvæmustu hópa samfélagsins.
AGS telur að með því að færa opinbera fjármögnun heilbrigðis-, mennta-, innviða- og loftslagsmála nær meðaltali OECD-ríkja mætti spara fjárhæð sem jafngildir tæplega þremur prósentum af landsframleiðslu meðalríkis.
Höfundarnir viðurkenna að slíkar breytingar gangi að kjarna samfélagssáttmálans. Þeir segja að endurskoðun á hlutverki ríkisins þurfi ekki endilega að fela í sér afnám opinberrar þjónustu heldur gæti meiri hluti kostnaðarins verið greiddur með notendagjöldum, samtryggingu eða einkareknum viðbótarkerfum.
Ísland hluti af úttektinni – en engin sérstök Íslandsspá
Þótt skýrslan hafi verið sett í samhengi við evruna og komandi þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi er hún ekki sérstök úttekt á evrusvæðinu. Hún fjallar um Evrópu í víðum skilningi og tekur meðal annars til Íslands, Noregs, Bretlands og Sviss.
Ísland er talið með þróuðum Evrópuríkjum í útreikningunum, en engin sérstök skuldaspá eða tillögur eru birtar fyrir Ísland. Skýrslan metur heldur ekki áhrif mögulegrar inngöngu Íslands í ESB eða upptöku evru.
Skýrslan hefur engu að síður verið dregin inn í íslensku ESB-umræðuna fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst. Þar verður spurt hvort Ísland eigi að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið.
Fullyrðingar um „hægfara hrun“ evrulandanna og yfirvofandi fjöldaatvinnuleysi ganga því lengra en efni skýrslunnar. Viðvörun hennar er þó afdráttarlaus: Evrópuríki geta ekki til lengdar fjármagnað vaxandi velferðar-, lífeyris-, loftslags- og varnarkerfi með áframhaldandi skuldasöfnun. Stjórnvöld þurfi annaðhvort að auka hagvöxt, hækka tekjur, lækka útgjöld eða endurskoða hvaða þjónustu ríkið greiðir fyrir.
