Í desember 2024 framdi ég alvarlegt afbrot með því að skrifa pistil þar sem ég benti á að tiltekinn hópur íslenskra kvenna ætti þátt í að leiða landið í skaðlega átt. Viðbrögðin minntu á eldgos: barnalegar skammir og einlægar ábendingar um að ég ætti að fara aftur til Indlands, en ekki einn tók efnislega á því sem ég hafði skrifað.
Bertrand Russell sagði eitt sinn að reiði í rökræðu væri merki um að menn hefðu ekki góð rök fyrir máli sínu. Síðustu átján mánuðir hafa staðfest það. Landið hefur verið leitt á dapran stað af ríkisstjórn kvenna. Efnahagurinn riðar, húsnæðismál eru í ólestri, heilbrigðiskerfið undir álagi, innflytjendamál áfram í óreiðu, og herferðin til að smeygja Íslandi inn í Evrópusambandið heldur áfram á fölskum forsendum.
Að þessu sinni er sjónarsviðið þrengra.
Af íslenskri kynjaumræðu mætti ætla að meginviðburður mannkynssögunnar væri það eitt að konur hefðu öðlast réttindi. En réttindi eru ekki æðsti mælikvarði siðmenningar. Þau eru vinnupallarnir; afrekið er dómkirkjan. Markmiðið var aldrei aðeins að tryggja frelsi, heldur að reisa siðmenningu sem vert væri að afhenda næstu kynslóð.
Íslendingar segja sjálfum sér og umheiminum stöðugt að land þeirra standi á hátindi valdeflingar kvenna. En hvar eru hinar miklu konur — ekki þær frægu eða þær sem eru í stjórnmálum, heldur konur sem hafa með afrekum sínum umbreytt eða víkkað mörk síns sviðs?
Íslenskt þjóðlíf er gegnsýrt af tali um jafnrétti, fulltrúa kvenna og valdeflingu. En þegar spurt er um dæmi um konur sem hafa með afrekum sínum vakið aðdáun heimsbyggðarinnar heyrist hvorki hósti né stuna.
Vörnin er venjulega sú að Ísland sé örlítið land. Það er líka land sem ól af sér stórbrotna menn á borð við Halldór Laxness og Sigurð Helgason. Sú skýring heldur ekki vatni og nær aldrei úr höfn.
Björk er fræg. Hér er ekki verið að ræða frægð, heldur afburði. Vigdís Finnbogadóttir hafði táknræna þýðingu. Hún sýndi að kona gæti gegnt æðsta embætti Íslands. En hún er ekki af sömu stærðargráðu og Marie Curie, Emmy Noether, Virginia Woolf, Maria Callas eða Kesarbai Kerkar.
Kesarbai hver?
Að henni komum við eftir andartak.
Ein af minniháttar dægrastyttingum samtímans er að hlýða á sjálfumglaðar vestrænar athugasemdir um Indland, sem jafnan er kynnt sem feðraveldislegt, afturhaldssamt, kúgandi og í stöðugri þörf fyrir tilsögn frá upplýstum Vesturlandabúum. Hin ósagða forsenda er sú að ef Indland lærði aðeins af Norðurlöndum gætu indverskar konur loks farið að blómstra.
Annmarkar Indlands eru hvorki faldir né virtir að vettugi. Indverjar sjálfir ræða þá linnulaust. En hrokafullan yfirlætistón Vesturlanda er erfitt að verja þegar horft er til þeirra kvenna sem landið hefur alið af sér.
Ef þú hefur aldrei heyrt um Kesarbai Kerkar ættirðu ekki að vera að predika yfir Indlandi um konur.
Kesarbai fæddist í Goa. Árið 1977 valdi NASA tónlist hennar á gullnu hljómplötuna sem send var með Voyager út í geim, meðal verka eftir Bach og Beethoven, í því úrvali sem ætlað var að tákna hið besta sem mannleg siðmenning hefur fram að færa. Í dag berst rödd hennar um myrkrið milli stjarnanna og mun að öllum líkindum lifa lengur en nokkur þjóð, stofnun eða tunga okkar tíma. Rabindranath Tagore lýsti henni sem „listrænu fyrirbæri af fágætri fullkomnun“.
Hún er ekki undantekning. Hún er aðeins primus inter pares — fremst meðal jafningja. Á sviði tónlistar einni saman má finna fjölmörg dæmi um konur sem náðu tindum sem jafna má við Everest. Og tónlistin stendur þar ekki ein. Indland hefur alið af sér konur sem hafa náð undraverðum árangri í vísindum, bókmenntum, viðskiptum, stjórnmálum og listum. Ófullkomleiki Indlands reyndist engin fyrirstaða því að fram kæmu einstakar konur. Þær eyddu heldur ekki löngum stundum í að tala um valdeflingu.
Og þar með erum við komin aftur til Íslands.
Landið hefur lagt gífurlega orku í kynjahugmyndafræði. En uppskeran sem lofað var lætur enn á sér standa. Við heyrum endalaust státað af valdeflingu kvenna en furðu lítið um mikilleika þeirra.
Verkefnið hefur heldur ekki verið án kostnaðar.
Aktívistarnir og afskræmd jafnréttishugsjón þeirra hafa veikt fjölskyldur, torveldað stofnun nýrra heimila og hraðað lýðfræðilegri hnignun. Um leið hafa þeir hvatt til innflutnings fólks úr samfélögum sem líta á konur og samkynhneigð með hætti sem stangast í grundvallaratriðum á við þau gildi sem þeir segjast sjálfir verja. Hálfum deginum verja þeir í að fordæma feðraveldið og hálfum í að flytja inn meira af því.
Mikilvægi sterkrar karllægrar nærveru í uppvexti stúlkna þótti eitt sinn augljóst. Í dag hefur því verið skipt út fyrir tal um „toxíska karlmennsku“ og þráláta tortryggni í garð karllægra dygða. Það sem Ísland kallar framfarir hefur í reynd falist í því að rífa niður þær varnargirðingar sem mótaðar voru af harðfenginni reynslu aldanna.
Siðmenning getur ekki lifað á réttindum einum saman. Eftir áratugi af því að vera sagt að Ísland sé hátindur valdeflingar kvenna hangir spurning enn í loftinu, ósvöruð: hvar, nákvæmlega, eru hinar miklu íslensku konur?
Rajan Parrikar
Höfundur fæddist í Goa á Indlandi og er doktor í rafmagnsverkfræði. parrikar.com
