Íslenskt samfélag stendur á tímamótum að mati Finns Beck framkvæmdastjóra Samorku, samtaka orku- og veitufyrirtækja á Íslandi. Á sama tíma og orkuskipti, atvinnuuppbygging og auknar kröfur um samfélagsöryggi kalla á meiri raforku, hefur uppbygging nýrrar orkuvinnslu gengið hægt.
Finnur segir að ætli Ísland að halda samkeppnishæfni sinni þurfi stjórnvöld að skapa skýrari og skilvirkari umgjörð um uppbyggingu orkukerfisins þegar kemur að orkuöflun, leyfisferlum og skattlagningu.
„Við höfum byggt upp samfélag sem nýtur hreinnar og hagkvæmrar orku. Það hefur verið eitt af okkar stærstu samkeppnisforskotum í áratugi. Nú er staðan hins vegar sú að eftirspurnin er að aukast hratt á sama tíma og uppbyggingin heldur ekki í við hana,“ segir Finnur.
Hann segir umræðuna um orkumál of lengi hafa einkennst af því að tala fyrst og fremst um takmarkanir og tafir í stað þess að ræða lausnir og hvernig hægt sé að tryggja næga orkuöflun og uppbyggingu orkuinnviða.
Orku- og veitumál eru í grunninn efnahagsmál. Þau snúast um lífskjör, verðmætasköpun og getu samfélagsins til að vaxa. Við verðum einfaldlega ekki samkeppnishæf nema við eigum orku fyrir orkuskipti, nýja atvinnuuppbyggingu og áframhaldandi hagvöxt.“ Þetta endurspeglast nokkuð í áherslum núverandi ríkisstjórnar, bæði áætluðum lagabreytingum og atvinnustefnu.
Finnur bendir á að Ísland sé í sérstakri stöðu í alþjóðlegu samhengi.
„Víða í Evrópu eru ríki að glíma við svimandi háan orkukostnað, óstöðugleika og aukið óöryggi í orkumálum. Þar er orkuverð víða mjög litað af verði á gasi sem gerir ríkin útsett fyrir neikvæðum efnahagsáhrifum af völdum hækkana á jarðefnaeldsneyti. Ísland hefur hins vegar haft forskot vegna öflugra innviða og hás hlutfalls endurnýjanlegrar orku. Það forskot er ekki sjálfgefið til framtíðar ef við hættum að byggja upp.“
Vindorka geti skipt sköpum
Þar skipti meðal annars máli að mati Finns að klára lagalega umgjörð um vindorku.
„Það hefur ríkt nokkur óvissa um hvernig eigi að fara með vindorkukosti og það hefur tafið umfjöllun um verkefni sem gætu annars verið komin lengra. Nú þarf að ljúka þeirri vinnu og skapa fyrirsjáanlegt regluverk. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur lagt til breytingar á reglum um rammaáætlun og hvernig fjallað skuli um vindorkuverkefni. Það er ekki endilega besta leiðin en við bindum þó vonir við að afgreiðsla mála á þeim grunni verði skýrari.
Samorka hefur í umsögnum sínum lagt áherslu á að mikilvægt sé að umgjörðin verði skýr, skilvirk og raunhæf. Finnur segir lykilatriði að leyfisferli taki mið af því að samfélagið þurfi á orkunni að halda innan ákveðins tíma.
„Við þurfum auðvitað vandaða málsmeðferð og faglegt mat. En við þurfum líka kerfi sem virkar í framkvæmd. Það má ekki taka áratug eða meira að komast í gegnum ferli ef samfélagið ætlar að ná markmiðum sínum í orkuskiptum og atvinnuþróun.“
Hann segir vindorku geta orðið mikilvæga viðbót við íslenska orkukerfið.
„Vindorka mun ekki leysa allt ein og sér en hún getur stutt við orkuþörf og aukið fjölbreytni í orkukerfinu. Hún getur líka stytt þann tíma sem það tekur að bæta nýrri orku inn á kerfið.“
Rammaáætlun hafi ekki náð markmiðum sínum
Finnur segir að reynslan af rammaáætlun hafi verið blendin. Samorka hefur gagnrýnt að fyrirkomulagið hafi orðið þungt og ófyrirsjáanlegt og að það hafi ekki skilað þeirri sátt eða skilvirkni sem lagt var upp með.
„Upprunalega hugmyndin var að skapa faglegan vettvang þar sem hægt væri að meta orkukosti og ná ákveðinni sátt um nýtingu og vernd. En staðreyndin er sú að ferlið hefur orðið mjög langt, flókið og ófyrirsjáanlegt.“
Hann segir mikið hagsmunamál fyrir samfélagið allt að einfalda og hraða leyfisferlum.
„Við sjáum það núna að tafir í uppbyggingu hafa bein áhrif á getu samfélagsins til að ráðast í orkuskipti, styrkja innviði og byggja upp ný verkefni. Það hefur áhrif á fyrirtæki, sveitarfélög og heimili.“
Finnur telur mikilvægt að stjórnvöld horfi heildstætt á kerfið.
„Það þarf að tryggja að ferlar séu samræmdir og að ábyrgð sé skýr. Við höfum ítrekað bent á að núverandi umgjörð sé orðin of flókin og að það dragi úr fjárfestingum og hægi á framþróun. Okkar kerfi um orkuöflun þarf að miða að því að virkja framtakið í samfélaginu en ekki draga úr vilja og getu til að auka græna orkuöflun.“
Vara við íþyngjandi skattlagningu
Þá hefur Samorka einnig gagnrýnt hugmyndir um aukna skattlagningu á orkuvinnslu. Það sé viðurkennt sjónarmið að nærsamfélög njóti einhvers af orkuöflun í sínu umhverfi en skattlagningarkerfið megi ekki vera of flókið. Finnur segir mikilvægt að stjórnvöld horfi til langtímaáhrifa slíkra breytinga.
„Við þurfum að vera mjög meðvituð um að orkuinnviðir eru fjárfestingarfrekir og byggjast á langtímahugsun. Ef skattkerfið verður of íþyngjandi eða ófyrirsjáanlegt getur það dregið úr fjárfestingum og í verstu tilfellum gert verkefni óhagkvæm.“
Hann segir að Ísland þurfi á næstu árum að ráðast í mjög umfangsmikla uppbyggingu.
„Það þarf að styrkja flutningskerfið, byggja upp dreifikerfi og auka framleiðslugetu. Þetta kostar gríðarlega fjármuni. Þá skiptir máli að umhverfið sé stöðugt og að fyrirtæki geti tekið ákvarðanir til langs tíma.“
Að mati Finns þarf umræðan um orkumál líka að taka mið af breyttum veruleika í Evrópu.
„Við erum farin að tala miklu meira um orkuöryggi og þjóðaröryggi en áður. Það er auðvitað ekki tilviljun. Öflugir orkuinnviðir eru forsenda nútímasamfélagsins eins og við viljum hafa það. Þeir eru undirstaða heimilanna, atvinnulífs, fjarskipta, heilbrigðiskerfisins og samfélagsins alls.“
„Þetta er verkefni kynslóðarinnar“
Finnur segir að næstu ár muni skipta sköpum fyrir framtíð íslensks orkukerfis.
„Við stöndum frammi fyrir mjög stórum ákvörðunum. Ætlum við að halda áfram að byggja upp samfélag sem nýtur samkeppnisforskots vegna hreinnar orku eða ætlum við að sætta okkur við stöðnun og skort?“
Að hans mati er svarið skýrt.
„Það þarf pólitískt hugrekki til að taka þær ákvarðanir sem þarf að taka. Við höfum séð það birtast í málflutningi og frumkvæði umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. En það þarf líka að koma fram í lagasetningu Alþingis. Við þurfum að klára umgjörðina um vindorku, einfalda ferla og skapa stöðug skilyrði til fjárfestinga. Annars munum við einfaldlega ekki hafa næga orku fyrir orkuskiptin, atvinnulífið og þann vöxt sem samfélagið kallar eftir.“
Og hann segir umræðuna snúast um miklu meira en einstök verkefni.
„Núlifandi kynslóðir hafa notið uppbyggingar innviða og framsýni þeirra sem á undan okkur komu. Við erum stolt af okkar grænu orku. Nú er komið að okkur að byggja upp fyrir komandi kynslóðir. Græna orkan er og verður undirstaða samfélagsins og framtíðarsamkeppnishæfni Íslands ræðst að stórum hluta af því hvernig okkur tekst að byggja hana upp.“
