Vélfag leitar til umboðsmanns Alþingis – gagnrýnir málsmeðferð utanríkisráðuneytisins

Vélfag ehf. hefur leitað til umboðsmanns Alþingis vegna málsmeðferðar utanríkisráðuneytisins í tengslum við frystingu fjármuna fyrirtækisins. Félagið telur að ráðuneytið hafi ekki sinnt lögbundnum skyldum sínum og hafi haft áhrif á ákvarðanir banka án þess að taka formlega stjórnvaldsákvörðun sem unnt væri að fá endurskoðaða. Málið vekur áleitnar spurningar um réttaröryggi fyrirtækja og ábyrgð stjórnvalda við framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða.
Vélfagsmálið hefur verið til umfjöllunar undanfarna mánuði, meðal annars vegna umfangsmikilla afleiðinga frystingar fjármuna fyrirtækisins og ágreinings um framkvæmd þvingunaraðgerða gegn Rússlandi.
Nú hefur málið tekið nýja stefnu.
Samkvæmt frétt Morgunblaðsins 19. nóvember sendi Sigurður G. Guðjónsson, lögmaður Vélfags, kvörtun til umboðsmanns Alþingis 19. október síðastliðinn.
Kvörtunin beinist að málsmeðferð utanríkisráðuneytisins og því hvort ráðuneytið hafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt stjórnsýslulögum og reglum um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða.
Óskaði eftir að fá að greiða skatta og aðrar skuldir
Í kvörtuninni kemur fram að Vélfag hafi í ágúst og september ítrekað óskað eftir undanþágum frá frystingu fjármuna til þess að geta staðið við fjárhagslegar skuldbindingar sínar.
Þar á meðal voru greiðslur til lífeyrissjóða, skattyfirvalda og annarra kröfuhafa.
Félagið telur að utanríkisráðuneytið hafi ekki tekið fullnægjandi efnislega afstöðu til beiðnanna, þrátt fyrir að hafa fengið upplýsingar um þær skuldbindingar sem fyrirtækið óskaði eftir að greiða.
Þetta er meðal þeirra atriða sem Vélfag vill að umboðsmaður Alþingis taki til skoðunar.
Gagnrýnir afskipti ráðuneytisins af bönkunum
Eitt veigamesta atriðið í kvörtuninni snýr að samskiptum utanríkisráðuneytisins við Arion banka og Landsbankann.
Vélfag telur að ráðuneytið hafi haft áhrif á ákvarðanir bankanna um frystingu fjármuna án þess að taka sjálft formlega stjórnvaldsákvörðun.
Slík málsmeðferð geti, að mati félagsins, torveldað möguleika þess til að fá ákvarðanir endurskoðaðar með hefðbundnum stjórnsýsluúrræðum.
Hér vaknar grundvallarspurning um mörkin milli ábyrgðar stjórnvalda og ákvarðana fjármálafyrirtækja þegar alþjóðlegum þvingunaraðgerðum er framfylgt.
Þótt bönkum beri að fylgja lögum um þvingunaraðgerðir skiptir máli að skýrt sé hver tekur ákvarðanir, á hvaða lagagrundvelli þær byggjast og hvaða úrræði standa þeim til boða sem fyrir þeim verða.
Frysting fjármuna hafði víðtækar afleiðingar
Forsaga málsins nær aftur til sumarsins 2025.
Þann 8. júlí það ár tilkynnti Arion banki Vélfagi um frystingu bankareikninga félagsins vegna ætlaðra tengsla þess við rússneska aðila sem sættu alþjóðlegum þvingunaraðgerðum.
Málið tengdist breytingum á eignarhaldi fyrirtækisins og tengslum við rússneska fyrirtækið Norebo, sem hafði verið sett á þvingunarlista Evrópusambandsins.
Ágreiningur hefur verið um hvort tengsl núverandi meirihlutaeiganda Vélfags við fyrri eigendur réttlæti áframhaldandi frystingu fjármuna.
Afleiðingarnar urðu verulegar fyrir starfsemi fyrirtækisins á Akureyri.
Í nóvember 2025 var þeim starfsmönnum sem eftir voru sagt upp störfum. Forsvarsmenn fyrirtækisins sögðu þá að félagið væri ekki gjaldþrota en gæti ekki haldið starfseminni áfram meðan fjármunir þess væru frystir.
Málið hafði því ekki aðeins áhrif á eigendur fyrirtækisins heldur einnig starfsfólk þess og atvinnustarfsemi.
Hæstiréttur taldi málið hafa almenna þýðingu
Vélfag hefur einnig leitað réttar síns fyrir dómstólum.
Í janúar 2026 samþykkti Hæstiréttur að taka mál félagsins gegn íslenska ríkinu til meðferðar án þess að það færi fyrst fyrir Landsrétt.
Héraðsdómur Reykjavíkur hafði áður hafnað kröfu félagsins um að frystingu fjármuna þess yrði aflétt.
Ágreiningurinn snerist meðal annars um hver bæri ábyrgð á ákvörðun um frystingu og hver hefði heimild til að aflétta henni.
Í ákvörðun sinni um málskotsleyfi taldi Hæstiréttur að málið gæti haft almenna þýðingu fyrir beitingu réttarreglna og verulega samfélagslega þýðingu.
Sú niðurstaða undirstrikaði að ágreiningurinn snerist ekki eingöngu um fjárhagslega hagsmuni eins fyrirtækis, heldur einnig um túlkun laga og valdheimildir við framkvæmd þvingunaraðgerða.
Ráðuneytið hefur áður veitt undanþágur
Utanríkisráðuneytið hefur áður veitt Vélfagi afmarkaðar undanþágur vegna greiðslu launa.
Í janúar 2026 staðfesti ráðuneytið að heimild hefði verið veitt til að greiða starfsmönnum desemberlaun og launatengd gjöld af frystum fjármunum.
Það gerðist eftir að Landsbankinn hafði fryst vörslureikning lögmannsstofu sem hafði tekið við fjármunum tengdum félaginu.
Þetta sýnir að undanþágur frá frystingu hafa verið veittar í tilteknum tilvikum.
Kvörtunin sem nú hefur verið send umboðsmanni Alþingis snýr hins vegar meðal annars að því hvort ráðuneytið hafi afgreitt aðrar undanþágubeiðnir með fullnægjandi hætti og innan hæfilegs tíma.
Réttaröryggi og ábyrgð stjórnvalda í brennidepli
Málið vekur mikilvægar spurningar um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða á Íslandi.
Þvingunaraðgerðir geta falið í sér umfangsmiklar takmarkanir á ráðstöfun fjármuna og rekstri fyrirtækja. Þær byggjast á lögum og alþjóðlegum skuldbindingum, en framkvæmd þeirra þarf jafnframt að samrýmast þeim réttaröryggiskröfum sem við eiga.
Í Vélfagsmálinu snýst ágreiningurinn meðal annars um hvort stjórnvöld hafi sinnt leiðbeiningarskyldu sinni, tekið efnislega afstöðu til erinda og tryggt að ákvarðanir væru teknar á skýrum lagagrundvelli.
Kvörtun til umboðsmanns Alþingis felur þó ekki í sér staðfestingu á lögbroti. Það er umboðsmanns að meta hvort tilefni sé til rannsóknar og, eftir atvikum, hvort málsmeðferð stjórnvalda hafi verið í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti.
Nýtt skref í langvarandi deilu
Með kvörtuninni til umboðsmanns Alþingis hefur Vélfag opnað nýjan farveg í deilu sinni við stjórnvöld.
Þar verður meðal annars reynt á hvort utanríkisráðuneytið hafi brugðist með réttum hætti við beiðnum fyrirtækisins og hvort samskipti ráðuneytisins við bankana hafi verið í samræmi við þær skyldur sem á stjórnvöldum hvíla.
Ekki liggur fyrir í þeim heimildum sem Fréttin hefur skoðað hvort umboðsmaður Alþingis hafi ákveðið að hefja formlega rannsókn á kvörtuninni.
Ekki liggur heldur fyrir nýtt svar utanríkisráðuneytisins við þeim athugasemdum sem fram koma í kvörtuninni.
Fréttin.is mun áfram fylgjast með framvindu málsins, sem kann að hafa þýðingu langt út fyrir starfsemi Vélfags og varpa ljósi á réttarstöðu íslenskra fyrirtækja þegar alþjóðlegum þvingunaraðgerðum er beitt.