„Þessi maður, hann bara kemur allt í einu, lendir á Akureyri, gengur inn á besta hótel staðarins, pantar sér þar tvö herbergi og svo er hann bara þar í þrjú ár, inni á þessu hóteli, og er að reyna að hjálpa fólki,“ segir Ásgeir Jónsson, seðlabankastjóri og rithöfundur. Hann ræðir þarna um þýsk-bandarískan uppfinningamann, Georg Schrader, sem bjó síðustu þrjú æviárin á Akureyri í upphafi síðustu aldar.
Fyrir tæpum 20 árum stóð Ásgeir að endurútgáfu bókar í viðskiptafræði sem Schrader skrifaði á Íslandi og skrifaði formála. Bókin heitir Heilræði fyrir unga menn í verslun og viðskiptum.
Nafn Schraders er heimsþekkt vegna samnefnds ventils sem hann bjó til ásamt föður sínum í Bandaríkjunum undir lok 19. aldar. Hann efnaðist vel á þessum ventli sem enn þann dag í dag er notaður á reiðhjólum, bifreiðum, flugvélum og fleiri farartækjum.
Líf Schraders er enn þá ákveðin ráðgáta. Ásgeir segir að svo virðist sem ein af ástæðunum fyrir því að hann kom til Íslands hafi verið áhugi hans á íslenska hestinum.
Fjallað er um sögu Schraders og veru hans á Íslandi í fréttaskýringaþættinum Þetta helst. Hlusta má á þáttinn hér:
Útbreiddasti ventill í heimi
Schrader fæddist árið 1858 og var því rúmlega fimmtugur þegar hann kom til Íslands 1912. Þá var hann orðinn auðugur maður eftir að hafa fundið upp Schrader-ventilinn. Georg Schrader vann að þessum ventli ásamt föður sínum August Schrader en samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er það alltaf sonurinn sem er sagður hafa verið aðalmaðurinn á bak við þennan merka ventil.
Til að átta sig á því hversu stór þessi uppgötvun á Schrader-ventlinum var á þessum tíma þá þróaðist notkunin á honum þannig að hann var settur í nær öll reiðhjól, bifreiðar og fleiri farartæki á hjólum í Bandaríkjunum næstu áratugina. Svo var byrjað að nota ventilinn í Evrópu.
Schrader-ventillinn er í dag frægasti og mest notaði ventill í heimi og er talið að 100-200 milljarðar af honum hafi verið framleiddar frá því hann var fyrst búinn til árið 1891.
August Schrader lést árið 1894 eftir að þeir fundu upp ventilinn. Georg Schrader fær einhvern tauga- eða hrörnunarsjúkdóm, selur sig út úr fjölskyldufyrirtækinu og kemur svo af einhverjum ástæðum til Akureyrar 1912 eftir tvö ár í Bretlandi. Hann verður svo eiginlega innlyksa á Íslandi í þrjú ár, segir Ásgeir.
Bækur og hús á Íslandi
Schrader skrifaði eða gaf út þrjár bækur á meðan hann var á Akureyri: Bók um íslenska hestinn, bókina með viðskiptaheilræðum til ungra manna og svo matreiðslubók sem Jóninna Sigurðardóttir skrifaði og Schrader kostaði útgáfu á. Hann vingaðist líka við fólk á Akureyri, meðal annars Steingrím Matthíasson sem var sonur Matthíasar Jochumssonar, prests og skálds sem er þekktastur fyrir að hafa samið ljóðið við íslenska þjóðsönginn. Steingrímur Matthíasson var sá sem þýddi heilræði Schraders á íslensku.
Hann reyndi að láta gott af sér leiða á Akureyri, segir Ásgeir. Hann byggði hestahótel í Gilinu á Akureyri 1913-1914 og nefndi það eftir móður sinni, Caroline's Rest. Honum fannst Íslendingar ekki fara nægilega vel með hesta og fólk gat fengið inni á þessu hóteli fyrir hesta sína en þar voru einnig gistirými fyrir fólk, segir Ásgeir. Þetta hús stóð við kirkjutröppurnar á Akureyri allt til ársins 1979.
Þrátt fyrir að ýmislegt sé vitað um Georg Schrader var hann fólki á Akureyri ákveðin ráðgáta. „Annars er hann bara á Akureyri í þrjú ár og reynir að láta gott af sér leiða. [...] Hann skipulagði líka hluti eins og fyrstu jólatréssamkomurnar á Akureyri og kaupir nammi handa börnunum. Hann gerir líka hluti eins og að reyna af afla markaðar fyrir íslenskar vörur í Bandaríkjunum. En það gengur ekkert sérstaklega vel. Hann var fólki hér að einhverju marki ráðgáta,“ segir Ásgeir.