Páll Vilhjálmsson skrifar:

Ef það skyldi hafa farið framhjá einhverjum ríkti tveggja flokka stjórnmálakerfi hér á landi síðasta hálfa árið. Skiptingin var ákveðin af hálfu ríkisstjórnarinnar í byrjun mars með þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-umsókn. Í hálft ár skiptist þjóðin í tvo flokka, já og nei.

Að loknum kosningum má spyrja tveggja spurninga. Var samfélaginu hollt og gott að skiptast í tvær fylkingar í hálft ár? Hver verða langtímaáhrif þjóðaratkvæðagreiðslunnar höfuðdaginn 2026?

Fyrri spurningunni má afdráttarlaust svara neitandi. Tilfallandi hefur ekki séð einn einasta mann stíga fram, eftir að úrslit lágu fyrir, og segja að þjóðinni hafi verið kærkomið að berast á banaspjót í hálft ár. Enginn þakkar Þorgerði Katrínu utanríkisráðherra að efna til óvinafagnaðar sem hún ósmekklega nefndi ,,lýðræðisveislu“. Þjóðin yfirgefur veisluna með óbragð í munni. Gildir um báðar fylkingar, já-ara og hina sem sögðu nei.

Já-fylkingin tapaði og er skiljanlega ekki sátt við málalok. Heilt yfir tekur hún ósigrinum sómasamlega. Með þeirri undantekningu að nokkrir talsmenn já-ara saka mann og annan um svik, að þjóðin sé heimsk og ekki á vetur setjandi. Þeir sem tala á þennan veg stimpla sig út, eru ekki viðræðuhæfir í siðaðri umræðu.

Nei-fylkingin er ekki sigri hrósandi. Almennt litu nei-arar svo á að það væri þjóðleg skylda að verja fullveldið og forræði íslenskra mála fyrir atlögu ríkisstjórnarinnar og óreiðuliðsins sem stjórnin virkjaði í þágu Evrópusambandsins. Áfram Ísland þýddi að landsmenn gætu, líkt og þeir hafa gert frá 1918, þráttað um almenna pólitík hér heima en yrðu ekki hnípin þjóð er sendi bænaskrár til Brussel.

Leiðtogar ríkisstjórnarinnar, Kristrún og Þorgerður Katrín, brugðust þjóðinni daginn eftir kosninguna. Í stað þess að mæta ósigrinum með reisn og draga af lærdóm mættu þær hrokafullar á blaðamannafund í Hörpu. Forsætisráðherra og utanríkisráðherra höfðu í heitstrengingum við landsmenn. Kristrún hótaði bókun 35 og Þorgerður Katrín sagði að ekki kæmi til greina að afturkalla ESB-umsóknina frá árinu 2009. Ráðherrarnir vissu sig sigraða en héldu að yfirlæti væri sterkara viðbragð en hófstilling – að ekki sé sagt auðmýkt gagnvart þjóðarviljanum. Drambið 30. ágúst í Hörpu verður þeim stöllum dýrkeypt.

Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur lifir tæplega af komandi þingvetur. Á blaðamannafundinum í Hörpu voru leiðtogar ríkisstjórnarinnar herskáir og munu uppskera átök. Í allan vetur verður meirihlutanum nuddað upp úr ósigrinum 29. ágúst og spurt hversu lengi skal vanvirða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu sem ríkisstjórnin stóð sjálf fyrir. Á málefnasviðinu er tómur tankur hjá stjórnarliðinu, eftir að málið eina féll dautt í almennri atkvæðagreiðslu. Tómstundagaman innan og utan þings verður að tæta í sundur máttlausar varnir stjórnarráðskvenna.

Hvað varðar seinni spurninguna, um langtímaáhrif þjóðaratkvæðisins, er sumt líklegt en annað ekki. Slá má föstu að ESB-umsókn og nálgun gagnvart Evrópusambandinu verður ekki á dagskrá íslenskra stjórnmála um árabil, ekki næstu fimm til tíu árin hið minnsta. Nú þegar fordæmið er staðfest er ekki vinnandi vegur fyrir nokkra ríkisstjórn að sækja um ESB-aðild án undangenginnar þjóðaratkvæðagreiðslu. Engin ríkisstjórn með réttu ráði, sú sitjandi er það tæplega, mun leggja í þjóðaratkvæði nema viðhorfskannanir sýni ítrekað meira en 70 prósent stuðning við ESB-aðild. Það gerist ekki á meðan íslenska er töluð hér á landi.

Smáflokkar munu eiga erfiðara uppdráttar. Þjóðin fékk forsmekk af tveim turnum í nýafstöðnum kosningum. Skýrir valkostir eiga sér framtíð. Met var slegið í kjörsókn, sem fáir áttu von á. Þjóðin lætur í sér heyra þegar mikið liggur við. Er frá líður sest í þjóðarminnið vitneskja að smáflokkar séu til óþurftar, skapa óreiðu og sundrungu. Ástæða leiðindanna síðasta hálfa árið eru tveir smáflokkar, Viðreisn og Flokkur fólksins. Eðli smáflokks er að vera undir hælnum á frekum leiðtoga annars vegar og hins vegar pólitísk óbilgirni og sérviska. Stærri flokkar kunna málamiðlanir, annars væru þeir ekki stórir. Óhugsandi er að tveir stöndugir flokkar í ríkisstjórn stæðu fyrir þeirri pólitísku handvömm sem við höfum orðið vitni að síðustu sex mánuði.

Flokkur fólksins hverfur af þingi við næstu kosningar. Ingu Sæland tekst ekki aftur að lofa upp í ermina á sér, og fá fólk til að trúa, er hún í ríkisstjórn skilar litlu sem engu til skjólstæðinga sinna. Viðreisn liðast í sundur. Þorgerður Katrín er búin að eyðileggja flokkinn. Þjóðaratkvæðagreiðslan var ónauðsynleg og niðurstaðan mölbraut málefnalega undirstöðu flokksins. Í sögulegum annálum fær Inga meiri samúð en Þorgerður Katrín.

Vinstri grænir er sá flokkur, sögu sinnar vegna, sem ætti helst möguleika að komast á þing. Formaður flokksins, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, skaut sig í fótinn er hún gekk til liðs við já-hreyfinguna. Þrír fyrri formenn flokksins, Svandís, Kata Jak. og Steingrímur J. voru allir í nei-fylkingunni. Rósa Björk er dæmigerður ESB-sinni, grunn og tækifærissinnuð. Hún hoppaði á vagn Samfylkingar um tíma en skráði sig aftur í Vinstri græna til að verða formaður flokks í sárum. Traustið þakkar hún með að verða málpípa Þorgerðar Katrínar. Félagið Til vinstri við ESB, stofnað í sumar, er vonarglæta róttækra vinstrimanna. Þar á bæ tala menn fyrir sígildri róttækni, ekki nýmóðins sulli.

Samfylking gengur löskuð frá höfuðdeginum. Þær fréttir eru helstar að Dagur B. eða Dagur Viðreisnar, eins og hann er kallaður, mun tæplega verða varaformaður í haust og ekki hljóta ráðherradóm. Dagur veðjaði öllu sínu pólitíska kapítali á já og tapaði. Stefna Kristrúnar, frá því fyrir þingkosningar, sigraði. Engin ESB-umsókn sé ekki 70 prósent stuðningur meðal þjóðarinnar. Næstu kosningar munu staðfesta Kristrúnu sem foringja eða ganga frá henni sem stjórnmálamanni. Verkefnið hennar næstu daga og vikur er að knésetja Viðreisn. Stjórnarslitin fyrirsjáanlegu þurfa rétt yfirbragð til fylgi Samfylkingar haldist.

Sjálfstæðisflokkur og Miðflokkur eru í færum að styrkja sig. Hægrimenn vilja, og þurfa, tvo flokka. Móðurflokkurinn á það til að taka í sig vinstra smit og þá er Miðflokkurinn valkostur. Framsóknarflokkurinn á níu líf og hefur ekki notað þau öll.

Tveggja flokka Ísland er sögulegt afbrigði sem endurtekur sig ekki í bráð. Pólitískur stöðugleiki er eftirsóknarverður að loknum höfuðdagsófriði. Fimm þingflokkar, tveir til vinstri, einn á miðjunni og tveir til hægri, er ágætis byrjun.