Á dögunum birtist grein í hinum rótgróna danska miðli Berlingske Tidende sem vakti þó nokkra – en aðeins of skammvinna – athygli hjá landanum þegar fjölmiðlar hér fjölluðu um hana. Í grein þessari var fjallað um íslenskan sjávarútveg og áhrifamátt hans í fámennu samfélagi. Eins og fram hefur komið talaði blaðamaðurinn Emil Eire Frerk Olsen við 19 heimildarmenn við gerð hennar.

Í greininni lýsa íslenskir stjórnmálamenn, sérfræðingar og innvígðir reynslu sinni af milljarðaiðnaði sem byggður sé á fiski, ótta, græðgi og pólitískum undirróðri. Og stjórnað af „nútíma fámennisstjórn“. Þá segir að heimildir lýsi atvinnugrein sem um árabil hafi lagt sitt af mörkum til ríkissjóðs Íslands en sé að sama skapi að éta lýðræði landsins innan frá.

Þar sem fjallað var töluvert um þessa umfjöllun í íslenskum miðlum er ekki ætlunin að tíunda hið sama í þessum pistli. Eitt var þó undanskilið í þeim fréttaflutningi sem undirrituð las um umfjöllunina og það var veigamikið atriði sem snýr einmitt að heilbrigðri virkni lýðræðis, það er að segja fjölmiðlum á Íslandi.

Viðvaranir bloggara og skipstjóra

Einmitt, þegar þessi orð eru skrifuð, birtist sú frétt að Þóra Arnórsdóttir hafi (loksins) verið sýknuð í héraðsdómi af öllum kröfum skipstjórans Páls Steingrímssonar sem krafðist hafði miskabóta með þeim rökum að starfsmenn RÚV hefðu brotið gegn friðhelgi einkalífs hans. Ekki er heldur ætlunin að fara nánar út í þá sálma, aðeins að nefna þetta til að benda á hversu samdauna við erum orðin vitleysunni. Síðustu misseri er búið að lepja upp endalausan fréttaflutning af þessu furðumáli, afli hins opinbera gegn blaðamönnunum sex sem um tíma höfðu stöðu sakbornings; máli sem teygir endalausa anga til lukkuriddaranna hjá og í kringum Samherja.

Emil Eire Frerk Olsen fékk jú umsvifalaust að kenna á téðri vitleysu en í frétt þann 19. apríl á RÚV mátti lesa: „Blaðamaður Berlingske, sem vann að umfjöllun um íslenskan sjávarútveg, segir Pál Vilhjálmsson og Pál Steingrímsson hafa sent sér fjölda erinda eftir að hann sendi Samherja fyrirspurn. Nafnarnir hafi varað hann við því að fjalla um málið.“

Þess má geta að samkvæmt bloggi Páls Vilhjálmssonar voru þeir Olsen í samskiptum síðastliðið haust að ræða stöðu tjáningarfrelsis á Íslandi. Og Olsen þessi mun í aðdraganda birtingar greinar sinnar sent honum póst: „Kæri Páll, skrifar Emil danski, ég hef skrifað grein þar sem nafn þitt kemur fyrir. Vinsamlega taktu eftir að þú hefur til kl. sjö á morgun til að svara.“

„Jeg har en plan“

Þá er vitnað í skilaboð frá Páli Vilhjálmssyni til blaðamannsins sem eru á þessa leið: „Þú ert í mjög miklum vandræðum ef þú ert kominn langt í rannsókn þinni.“ Og svo: „Ég fer ekki fram á að þú trúir mér, ég er bara að vara þig við.“

Nú er viðbúið að fólk flissi svolítið yfir Pálum þessum, Steingrímssyni og Vilhjálmssyni, sem í umræðu dagsins minna mann oftar en ekki á Olsen-bandið (önnur dönsk vísun í myndir um trúðslega karla með mottóið: „Jeg har en plan“). Ef það væri einn Páll í viðbót mætti notast við íslenska vísun og nefna Bakkabræður.

Til gamans má geta að í greininni kemur fram að fyrrum og núverandi stjórnmálamenn hafi staðhæft, við eftirgrennslan Berlingske, að þeir hafi upplifað þrýsting og óbeinar hótanir frá sjávarútveginum sem hluta af hversdeginum.

Helsti álitsgjafi: Guðmundur í Brim

En aftur að umfjölluninni sem slíkri – í Berlingske og hér heima.

Fréttaflutningi af umræddri grein virtist ljúka með viðtali á RÚV við Guðmund Kristjánsson, kenndan við Brim, sem sagði þar ranga mynd vera dregna upp af íslenskum sjávarútvegi og samfélagi í nýlegri umfjöllun Berlingske. Þegar vitnað var í líkinguna „nútíma fámennisstjórn“ sagði hann allt vera uppi á borðum.

Í fréttinni má svo lesa: „Guðmundur segir að sér finnist vinnubrögð blaðamannsins og miðilsins ekki vönduð. „Mér finnst hann gera lítið úr okkar stjórnkerfi. Hann segir að hér sé spilling og að við fylgjum ekki íslenskum lögum.“

Sjávarútvegurinn hafi fylgt lögum um kvótakerfið síðastliðin 40 ár. „Alþingismenn hafa samþykkt þessi lög og við höfum alltaf farið eftir þessu. Ísland er nú talið eitt minnst spillta land í heimi, hvað sem allir segja.““

Og í fréttinni segir: „Ísland situr í 10.–11. sæti á lista Transparency International yfir mat fólks á gagnsæi og spillingu innan ríkja, neðst allra Norðurlandanna.“

Þegar Guðmundur var spurður hvort hann teldi sjávarútveginn hafa óhófleg pólitísk ítök, eins og haldið er fram í danska miðlinum, kvaðst hann ekki hafa orðið var við annað en að stjórnmálamenn hafi haft sínar sjálfstæðu skoðanir. „Ég hef ekki orðið var við það að þeir væru að hugsa um einhvern lítinn þröngan hóp. Lögin eru sett til að búa til verðmæti fyrir allt landið.“

Þar með var upphlaupið klárað – eða hvað?

„Þeir hafa ítrekað reynt að drepa mig“

Tja … þegar talað er um spillingu er í ýmis horn að líta. Og í greininni mætast sjávarútvegur og blaðamennska þegar meðal annars er fjallað um birtingu Wikileaks á meira en 30.000 skjölum að undirlagi fyrrum framkvæmdastjóra Samherja í Namibíu, Jóhannesi Stefánssyni. Þar segir að afhjúpun þessi hafi í fáum dráttum sýnt fram á hvernig stjórn Samherja á árunum 2012 til 2019 var strengjabrúðuleikari í kerfisbundnum skattsvikum. Og að síðar hafi komið fram að fyrirtækið stóð einnig á bak við að hafa kerfisbundið mútað pólitíkusum í Namibíu: „… hvar þeir fiskuðu eftir ódýrum hestamakríl með augun á sölu í öðrum löndum Afríku.“

Og lesa má í danska miðlinum (með gengi dönsku krónunnar í huga): „Samkvæmt miðlunum BBC og íslenska ríkissjónvarpinu RÚV hlupu mútugreiðslurnar á um að minnsta kosti 150 milljónum króna.“

Þá segir Jóhannes Stefánsson í greininni – í gegnum truflað Zoom-spjall á ónefndum stað – að eitrað hafi verið fyrir sér um svipað leyti og Samherja byrjaði að gruna að hann myndi stíga fram sem uppljóstrari. „Þeir hafa ítrekað reynt að drepa mig.“

Tekið er fram að Jóhannes hafi ekki getað sannað fullyrðingu sína um eiturárás, sem einnig sé lýst í miðlum á borð við Al Jazeera og Die Süddeutsche Zeitung.

Mál sem menn vildu „öðruvísi tök á“

Raunar er ýmislegt í þessari grein sem rataði ekki í samantekt íslenskra fjölmiðla, svo undirrituð viti til. Þar á meðal sá hluti heildarmyndarinnar sem fjallar um stöðu fjölmiðla á Íslandi.

Í greininni segir að á alþjóðlegum lista (Blaðamanna án landamæra) yfir fjölmiðlafrelsi hafi Ísland fallið niður í sautjánda sæti sem sé drjúgur spölur á eftir skandinavísku löndunum. Vitnað er í Gunnar Inga Jóhannsson, lögmann við Hæstarétt Íslands, sem hefur farið með mál blaðamanna fyrir Mannréttindadómstólinn í Strassbourg: „Ef Danmörk og hin Norðurlöndin eru í grænu þegar kemur að fjölmiðlafrelsi, þá er Ísland líklega í gulu.“

Í senn eru nefnd bein áhrif sjávarútvegsins á blaðamenn og um leið óbein áhrif þeirra – og nefnt er fólk úr svokallaðri „sjávarútvegselítu“ sem teljist til meirihlutaeigenda í eina dagblaði Íslands, Morgunblaðinu.

Bent er á að forstjóri hagsmunasamtaka sjávarútvegsins, SFS, Heiðrún Lind Marteinsdóttir, hafi setið í stjórn sjónvarpsstöðvarinnar Sýnar – jafngildi sjónvarpsstöðvar 2 á Íslandi. Og að forstjóri Morgunblaðsins hafi, þar til nýlega, verið fyrrverandi forsætisráðherra Íslands og langtíma þingmaður Sjálfstæðisflokksins – Davíð Oddsson heitinn.

Jafnframt er sagt frá því að Morgunblaðið hafi komist í hendur útgerðarfyrirtækja í kjölfar fjármálakreppunnar. Ákvörðun sem Óskar Magnússon, fyrrum stjórnarmaður Samherja – sem einnig stóð í fararbroddi fjárfestingahópsins er keypti blaðið – hafi útskýrt árið 2016 með því að greinin vildi önnur tök á umræðuna.

Orðalag hans hér skrifast á þýðingu en sennilega er þarna verið að vitna í gamalt viðtal við Óskar á Hringbraut þar sem hann segir að nýju eigendur Morgunblaðsins hafi haft skýra sýn þegar þeir keyptu blaðið. Þeir vildu hafa áhrif á umrædd þrjú mál. „Menn voru með alveg skýra sýn. Það er að segja, eigendur blaðsins voru með svona þrjú mál sem þeir vildu fá öðruvísi tök á í þjóðfélaginu. Það voru Icesave, fyrst og fremst, ESB og svo sjávarútvegsmál.“

Því má bæta við að Samherji var einn stærsti hluthafi blaðsins þar til árið 2017 þegar útgerðarfélagið seldi hlutabréf sín í Mogganum til Eyþórs Arnalds en Óskar varð útgefandi Moggans árið 2009 í kjölfar þess að hópur útgerðarfyrirtækja, með Samherja og eiganda Ísfélags Vestmannaeyja, Guðbjörgu Matthíasdóttur, í fararbroddi, keypti blaðið af Íslandsbanka.

Skrumskæld spegilmynd

Fjölmiðlar eru súrefni frjálslynds lýðræðis og hægt er að éta lýðræði innan frá með ýmsu móti. Núverandi fyrirkomulag endurgreiðslna hins opinbera til fjölmiðla er hannað eins og til að viðhalda núverandi landslagi þeirra – en getur verið að við þurfum að hugsa málið?

Kannski að einhverjum, líkt og Guðmundi í Brim, hafi þótt danska greinin vera full dramatísk. En í spegli nágrannaþjóða okkar, á borð við Danmörku, birtist það skrumskælt eins og í tívolíspegli að veita ríkisstyrk til fjölmiðils sem beinlínis heyrir undir sjávarútvegsöfl, í eigu þeirra. Það er sjálfsögð krafa til fjölmiðla að þeir tengist ekki djúpum sérhagsmunum sem hafa þungavigtaráhrif á þjóðarhag. Orðspor samfélagsins og ímynd þjóðar.