Tveimur mánuðum síðar fæddust tvíburadætur hennar, Þóra Margrét og Halldóra Gyða, langt fyrir tímann. Þær voru aðeins 676 og 730 grömm og eyddu fyrstu 111 dögum lífs síns á vökudeild.
Í dag á Katrín nýtt líf, nýjan eiginmann og sjö manna fjölskyldu. En leiðin þangað var löng, grimm og oft óbærileg.
Hún segir þó eitt standa eftir: lífið geti haldið áfram, líka eftir áföll sem virðast óyfirstíganleg.
Í þessari grein er fjallað um sjálfsvíg. Fólki með sjálfsvígshugsanir er bent á upplýsingasíma heilsugæslunnar s.1700, netspjallið heilsuvera.is, Hjálparsíma Rauða krossins s.1717, á netspjallið 1717.is og á Píeta símann s.552-2218.
Hlýr og gáfaður
Árið 2010 bjó Katrín á Ásbrú og var að læra iðjuþjálfun. Í sama húsi bjó ungur maður frá Akureyri sem hét Halldór Nílsson. Þau féllu fyrir hvort öðru. Katrín átti fyrir unga dóttur af fyrra sambandi, hana Guðbjörgu. Guðbjörg og Halldór áttu einstakt og náið samband.
Katrín segir hjartalagið hans Halldórs hafa verið það sem dró hana að honum fyrst.
„Hann var bara svo einstaklega hlýr og góður. Fyrir utan það var hann með húmorinn á réttum stað og var með frekar svartan húmor, svona eins og ég,“ segir hún sposk.
Hún rifjar upp að Halldór hafi búið yfir einstökum gáfum og hefði án efa skorað mjög hátt á greindarprófi – ef hann hefði einhvern tímann verið tekinn í það.
„Hann hefði verið tekinn inn í Mensa á núll einni. Ef ég ætti að lýsa honum í einu orði þá myndi ég segja: „Snillingur.“ Hann var algjör snillingur. Hann var þannig karakter að hann fann lausn á öllu og lausnirnar voru yfirleitt eitthvað tölvutengdar. Einu sinni bjó ég til ratleik og ein vísbendingin var orðarugl sem ég bjó til. Eitt orðið var latneska orðið yfir páfagauk. Hann fór þá og bjó til forrit þar sem hann tengdi við latneska orðabók og fór að leita að orðinu þar. Hann setti bara stafina inn og lét forritið leita. Svo kom í ljós að orðið sem hann átti að vera að leita að var ekki í orðabókinni.
Hann var svona týpa sem fann tæknilausnir á öllu. Hann var ekta nörd. Hann var alltaf að taka hluti í sundur, laga og græja og skoða. Hann reif fartölvuna mína í sundur á fyrsta degi, bara til að kíkja á móðurborðið í henni. Það var kennari í Keili sem skrifaði minningargrein um hann á sínum tíma og rifjaði upp þegar hann var í raungreinadeildinni í Keili og mætti í stærðfræðipróf án þess að vera með penna, strokleður eða vasareikni.
Þetta var próf þar sem flestir hefðu þurft góðan vasareikni. Hann fékk tíu á prófinu.
Allt á réttri leið
Halldór var greindur með geðhvarfasýki eitt. Hann fór bæði upp í maníur og niður í þunglyndi.
„Og það var aldrei neitt launungarmál eða neitt; ég held að það hafi verið á öðru deiti sem hann sagði mér frá því að hann væri með þennan sjúkdóm. Hann hafði glímt við geðhvarfasýki í mörg ár, en var á góðum stað. Hann var á lyfjum, var með góðan geðlækni og var í góðu utanumhaldi á geðdeild. Hann þekkti sjúkdóminn sinn vel; hann vissi hvenær hann þurfti að fara til læknis og fá lyfjabreytingar og fann þegar hann var að fara upp í maníur eða niður í þunglyndi.“
Katrín og Halldór gengu í hjónaband um sumarið árið 2012.
Þá voru barneignir búnar að vera á dagskránni í dágóðan tíma. Þau komu sér fyrir á Akureyri og voru meira en tilbúin til að stofna litla fjölskyldu.
„Ég varð síðan ólétt strax eftir brúðkaupið okkar, ég held að það hafi verið í fyrsta tíðahringnum eftir brúðkaupið að ég komst að því að ég væri ólétt. Þetta var reyndar svolítið sérstakt. Við erum sem sagt þrjár systur og eigum einn bróður, og það atvikaðist þannig að við systurnar vorum allar óléttar á sama tíma. Systur mínar sögðu fyrst frá því að þær væru óléttar. Ég beið aðeins með að segja frá minni meðgöngu. Svo kom ég bara og sagði: „Heyrðu mamma, ég er líka ólétt.“
Gleðin var ekki minni þegar þau komust síðan að því að þau ættu ekki bara von á einu barni, heldur tveimur.
„Ljósmóðirin sá ekki fyrst í sónarnum að það væru tvö börn. Ég sá mynd af einu barni en svo sá ég einhverja kúlu ofarlega og spurði hvað þetta væri. Hún sagði fyrst að þetta væri bara einhver loftbóla. Ég sagði: „Ekki plata mig með þetta.“ Hún athugaði þetta og sagði síðan allt í einu: „Heyrðu, já ókei, þetta er annað barn!“ Ég varð náttúrulega náhvít í framan en Halldór fór bara í hláturskast!“
Allt í móðu
Í lok október 2012 fór Katrín suður til Keflavíkur til foreldra sinna með dóttur sína, þá komin um nítján vikur á leið. Síðan rann upp 1. nóvember.
Hún rifjar upp að hafa vaknað þennan morgun eftir undarlegan draum.
„Ég skammaðist mín lengi fyrir þennan draum, en eftir á skildi ég hann. Mig dreymdi að ég væri stödd í rosalegri móðu. Ég tók giftingarhringinn af og sagði við sjálfa mig að ég ætlaði að halda áfram að lifa. Svo sá ég, langt í burtu í þokunni, mannfígúru sem ég hafði aldrei séð. Ég gekk í áttina að honum og hann varð skýrari og skýrari, þar til ég greindi andlit. Svo vaknaði ég og hugsaði bara: „Hvað var mig að dreyma?““
Hún bætir við:
„Við fjölskyldan erum mjög berdreymin. Pabbi vissi þetta áður en ég sagði honum.
Og það er reyndar þannig að maðurinn sem ég sá í draumnum er maðurinn minn í dag.
Síðar þann dag fór að renna upp fyrir Katrínu að eitthvað væri að.
„Upp úr ellefu reyndi ég að hringja í Halldór en fékk ekkert svar. Ég hringdi niður í vinnu til hans hjá DNG og þá var mér sagt að hann hefði ekki mætt.“
Fyrst hélt hún að hann hefði sofið yfir sig; vinnufélagi hafði talað við hann fyrr um morguninn og hann sagst vera á leiðinni. En tíminn leið.
„Ég var orðin verulega stressuð. Ég vissi ekki hvað væri í gangi, en ég skynjaði að eitthvað slæmt væri að gerast.“
Hún hringdi á bráðamóttöku og spurði hvort Halldór hefði komið þangað.
„Ég hugsaði að hann hefði kannski lagt sig inn á geðdeild sjálfur, eins og hann hafði einu sinni beðið mig um þegar hann var að aðlaga lyfin. En þau sögðu að enginn á hans aldri hefði komið.“
Að lokum hringdi hún í tengdaforeldra sína. Tengdamóðir hennar hafði samband við systur Halldórs, sem fór heim til þeirra.
„Hann var hvergi sjáanlegur, en síminn lá á náttborðinu. Þá var haft samband við lögreglu. Um leið og við sögðum að hann væri með geðhvarfasýki fóru þeir af stað.“
Lögreglan fann Halldór látinn. Katrín var enn í Keflavík og beið frétta. Stuttu síðar komu tengdaforeldrar hennar heim til móður hennar.
„Þau komu inn, lokuðu dyrunum og það fyrsta sem þau sögðu var að hann væri farinn. Ég man að ég datt eiginlega aftur á bak. Þetta voru einir af verstu og andstyggilegustu dögum sem ég hef upplifað.“
Móðir hennar hringdi í ættingja og prestinn, séra Baldur, sem var hjá fjölskyldunni stóran hluta dagsins. Haft var samband við ljósmóður, enda þurfti Katrín að fá róandi.
„Það þurfti líka að huga að fóstrunum sem ég var ólétt af. En dagurinn er bara í móðu. Ég man brot. Ég man að ég var ekkert búin að borða.“
Mágkona hennar kom með mat og settist á móti henni.
Hún var eiginlega að mata mig: „Katrín, þú verður að borða. Þú ert ólétt. Þú verður að hugsa um þessi líf sem eru inni í þér.
Mágkonan benti henni líka á praktískt atriði sem henni hefði aldrei dottið í hug, að greiða þyrfti húsaleigu og reikninga áður en bankareikningar Halldórs yrðu lokaðir.
„Ég var í háskóla og á námslánum, en maðurinn minn var á launum. Þetta er eitthvað sem maður spáir ekkert í á svona stundu. Ég er ofboðslega þakklát henni fyrir að hafa bent mér á þetta.“
Sjúkdómurinn sigraði
Katrín segir súrrealískt að hafa verið komin um tuttugu vikur á leið og þurft að jarða barnsföður sinn.
„Þetta er upplifun sem ég vildi óska að enginn þyrfti að ganga í gegnum. Að missa einhvern svona er verra en að lenda fyrir lest. Þetta var svo skrítið því maður hélt að hann væri á góðum stað, búinn að átta sig á sjúkdómnum og farinn að hlakka til að verða faðir. Við vorum með stór framtíðarplön; ætluðum að eignast húsnæði, klára skólann, og Halldór dreymdi um að fara í MIT-háskólann. En einhvern veginn sigraði sjúkdómurinn.
Ég get ekki verið reið við hann, þó að margir í kringum mig hafi verið það. Ég hef alltaf hugsað að hann hafi dáið úr geðhvarfasýki, að hann hafi ekki tekið meðvitaða ákvörðun um að enda líf sitt og skilja mig eftir.
Móðir hennar tók að miklu leyti utan um praktísku málin og Katrín fékk að hafa jarðarförina eftir sínu höfði.
„Tengdaforeldrar mínir eru í Fíladelfíusöfnuðinum en við giftum okkur í þjóðkirkjunni. Tengdamamma vildi hafa jarðarförina eftir siðum safnaðarins en tengdapabbi sagði strax: „Nei, þetta er fyrir Katrínu.“ Við ákváðum að spila Michael Jackson áður en athöfnin byrjaði. Síðasta lagið áður en hún hófst var Thriller.“
Tekin var ákvörðun um að Katrín flytti aftur til Keflavíkur, þar sem tengslanetið hennar var, og hún flutti heim til foreldra sinna.
„Það var ógeðslega erfitt að vera búin að búa annars staðar og þurfa svo að flytja aftur inn til foreldra sinna. Ég var hjá þeim í mánuð. Þá gat ég þetta ekki lengur og fékk íbúð í Njarðvík.“
Fyrstu jólin voru henni mjög erfið.
Það var allt bara dofið. Mig langaði ekkert að halda upp á jól eða áramót. Mér var bara alveg sama.
Hröð atburðarás
Aðfaranótt gamlársdags 2012, þegar Katrín var komin 24 vikur á leið, missti hún vatnið.
„Ég var að leggja mig. Þegar ég slakaði á maganum kom bara gusa. Ég hugsaði: Shit, síminn er frammi.“
Henni hafði verið sagt að ef vatnið færi svona snemma mætti hún alls ekki standa upp, en hún vildi ekki vekja fjögurra ára dóttur sína.
„Ég skreið fram, náði í símann og settist á baðkarið. Þar hringdi ég í mömmu og sagði henni að vatnið væri farið.“
Móðir hennar rauk af stað og tók í flýtinum vitlausan bíllykil. Útitröppurnar voru ísilagðar og kalla þurfti til fjóra menn til að bera Katrínu niður.
„Aðaláhyggjuefnið mitt var að ég var ekki búin að raka á mér lappirnar. Það var auðvitað enginn að pæla í því.“
Hún var flutt á kvennadeild í Reykjavík þar sem hún lá í viku með farið vatn, mátti hvorki standa upp né hreyfa sig. Vegna RS-víruss mátti dóttir hennar ekki koma, ekki fyrr en ein ljósmóðir „smyglaði“ henni inn eins og Katrín orðar það. Á sama tíma fékk Katrín skýr skilaboð um alvöru stöðunnar.
Mér var sagt að ég ætti að undirbúa mig undir að jarða þær báðar. Það yrði kraftaverk ef ég færi heim með annað barnið.
Læknirinn sem sagði þetta hittir okkur í dag og segir: „Ég var löngu búinn að dauðadæma þær.“
Viku síðar, 6. janúar, á sextugsafmæli föður hennar, fór hún í fæðingu.
„Ég vaknaði með verki og hélt að þetta væru bara ristilkrampar. Svo var mér sagt að ég væri komin í fæðingu. Ég sagði: „Nei, ég er ekki að fara að fæða núna. Það er ekki í boði.“
Hún vildi ekki eyðileggja afmælisveisluna heima en hringdi loks í móður sína og bestu vinkonu sem kom á spítalann.
„Hún ætlaði að sitja frammi. Ég bað hana að ná í kók handa mér og þegar hún kom aftur greip ég í hendurnar á henni og sagði: „Þú ert ekki að fara neitt.““
Stúlkurnar fæddust skömmu síðar og voru teknar strax inn á vökudeild. Katrín fékk hvorki að halda á þeim né sjá þær almennilega.
Kraftaverkabörn
Tvíburadæturnar heita Þóra Margrét og Halldóra Gyða, sem er skírð í höfuðið á föður sínum.
„Það er svolítið áhugavert, því ég var ekki búin að sjá þær þegar ég valdi nöfnin. En Halldóra er alveg eins og pabbi hennar í útliti.
Þegar ég sá þær fyrst hugsaði ég bara: „Já, ég valdi rétt nafn.“
Þær voru á vökudeild í 111 daga. Þóra Margrét var 676 grömm og 30 sentimetrar, Halldóra Gyða 730 grömm og 33 sentimetrar.
„Halldóra er þriðja barnið í sögu vökudeildar sem fæðist svona lítið og fer ekki á öndunarvél. Læknarnir voru heldur betur slegnir. Hún fór nokkuð „smooth“ í gegnum það að þroskast og stækka.“
Þóra var hins vegar mjög veik frá fæðingu og fékk þriðju gráðu heilablæðingu.
„Hún var fimm eða sex daga gömul þegar ég fékk fyrst að koma við hana. Maður bjóst alltaf við að Þóra yrði slakari, en hún stendur sig töluvert betur.“
Eftir að stúlkurnar komu heim var Katrín ein með tvíbura sem voru enn með sondu og ekki byrjaðir að drekka sjálfir.
„Það var algjört helvíti. Ég gaf þeim brjóstamjólk í sonduna á þriggja tíma fresti, og að vakna, hita mjólkina og hella henni hægt í þær var tveggja tíma ferli. Það var ekkert rosalega mikið sofið. En ég var heppin. Ég fékk konu frá bænum sem kom alla virka morgna, og mamma Halldórs flutti inn til mín í þrjá mánuði. Það var ekki fræðilegur möguleiki að ég hefði getað gert þetta ein.“
Fyrstu merkin
Fyrstu vikurnar héldust systurnar nokkurn veginn í hendur í þroska. Um sex mánaða fór Katrín að sjá mun.
„Halldóra átti erfiðara með að sitja, hallaði til hægri og var með skakkt höfuð. Hún var sein að labba, sein að sitja og sein í málþroska.“
Fjölskyldan fékk ítrekað þau svör að Halldóra væri mikill fyrirburi og þyrfti einfaldlega tíma. Báðar stúlkurnar voru greindar með cerebral palsy, eða CP, og hafa verið í stífri sjúkraþjálfun frá fyrstu mánuðum.
„Þær eru með sitt hvorn skalann af CP. Halldóra er með vinstri hliðarlömun, Þóra Margrét er með spasma alls staðar og er alltaf stíf.“
Þegar Halldóra var um tveggja ára fóru að koma fram merki um einhverfu og fjölskyldan fór í snemmtæka íhlutun á Greiningarstöð. Vegna ungs aldurs var ekki farið í einhverfugreiningu þá, en þeim var sagt að hafa samband ef fleiri einkenni kæmu fram.
Þegar Halldóra var fjögurra og hálfs árs jukust áhyggjurnar.
„Í leikskólanum var hún alltaf í hliðarleik. Hún átti enga vini. Hún var líka alltaf grátandi og öskrandi, það var hennar tjáningarform. Hún höndlaði illa áreitið í fataklefanum.“
Fjölskyldan bað um greiningu og sálfræðingar mátu Halldóru en sáu ekki sömu einkenni og foreldrarnir.
Þau sáu ekki þessi agalegu einkenni sem við vorum búin að sjá.
Á biðtímanum tók Halldóra þroskastökk og fjölskyldan fór að efast.
„Við fengum von um að kannski væri hún bara seinþroska og þetta væri allt að koma. Það var því ekki farið áfram í greiningu.“
Síðar flutti fjölskyldan og Halldóra byrjaði í grunnskóla þar sem hún lenti á kennara sem sá strax að eitthvað væri ekki í lagi.
„Við vorum ofboðslega heppin. Hún bað um leyfi til að senda beiðni í greiningu og það var gert í lok fyrsta bekkjar.“
Þá tók við átta mánaða bið. Þegar Halldóra komst loks að kom í ljós að hún sýndi skýr merki um einhverfu og var með lága greindarvísitölu. Beiðni var send áfram á Geðheilsumiðstöð barna.
„Þegar við komum loksins þangað var spurt: „Af hverju er þetta ekki löngu komið? Af hverju eruð þið að koma hingað en ekki á Greiningarstöð?““
Ferlið varð langt og flókið og Covid hægði enn frekar á öllu. Það var ekki fyrr en fyrir nokkrum vikum, þegar Halldóra var orðin 13 ára og komin í sjöunda bekk, sem niðurstöðurnar lágu loksins fyrir.
„Það sýnir svart á hvítu að hún er einhverf, með ADHD og lága greindarvísitölu. Það eru níu greiningar á pappírunum hennar, þar á meðal CP og hreyfiþroskaröskun.“
Katrínu finnst óásættanlegt hvað greiningin tók langan tíma.
„Mér finnst galið að við séum að tala um barn sem sýndi klárlega einkenni einhverfu og þroskafrávika og sé rétt núna að fá greiningu. Hvar er kerfið? Af hverju bregst það okkur svona svakalega?“
Hún segir greiningar skipta miklu máli þegar kemur að formlegri þjónustu.
„Þú færð ekki SIS-mat á barnið þitt, það er að segja mat á þjónustuþörf, nema lokagreining sé komin.“
Margt sem fjölskyldan túlkaði áður sem leti eða mótþróa sjá þau nú í nýju ljósi.
„Við héldum kannski að henni þætti erfitt að hreyfa sig út af CP-inu, að hún væri löt eða að koma sér hjá hlutum. En vitsmunaþroskamatið segir okkur að hún höndlar þetta ekki. Þetta er barn sem fæddist eftir tuttugu og fimm vikna meðgöngu og var 730 grömm.
Af hverju er ekki hægt að taka þessi börn fyrr í greiningu þegar einkennin eru svona skýr? Líf hennar hefði verið miklu auðveldara ef við hefðum fengið rétta greiningu í leikskóla.
Með sína styrkleika
Greindarvísitala Halldóru mælist 70, og í vinnsluminni og vinnsluhraða undir því.
„Hún er í rauninni ekki með skammtímaminni. Ef hún er send upp að hátta sig getur hún gleymt því á leiðinni og farið að leika sér.“
Skólagangan hefur verið erfið. Bæði Katrín og félagsþjónustan telja að Halldóra þurfi stuðningsmanneskju með sér í skólanum, sem hún hefur ekki.
„Hún er að mestu með bekknum, nema í stærðfræði í minni hópum. Hún birtist svo heima í tíma og ótíma þegar hún stingur af úr skólanum.“
Katrín tekur fram að þó að Halldóra sé lág í greindarvísitölu þá búi hún svo sannarlega yfir sínum styrkleikum.
„Hún skilur stærðfræðina, en að lesa dæmin og skrifa gengur ekki. Ef ég les dæmið og skrifa fyrir hana veit hún hvað á að gera. Náttúrufræði og plöntufræði eru hennar áhugamál. Við fórum í sveppatínslu í Elliðaárdalnum á fræðslu hjá skógræktarfræðingi — barnið mitt vissi meira um sveppina en hann. Við fórum á safn í Orlando með beinagrindur útdauðra dýra; hún las ekki skiltin, horfði bara á beinagrindurnar og gat sagt mér allt um dýrin. Hún þekkir flest tré og hefur lesið Náttúrulækningahandbókina.“
Nýtt líf
Katrín var 29 ára þegar Halldór lést.
Báðar langömmur hennar urðu ekkjur 29 ára.
Önnur giftist aldrei aftur en hin giftist á ný.
„Ég ákvað eiginlega strax, eftir samtal við afa minn, að fara þá leið sem hin amma mín fór. Ég ætlaði ekki að vera ein, ætlaði ekki að gefast upp. En á þeim tíma fannst mér þetta fjarlæg tilhugsun. Ég hugsaði að ef ég kynntist manni þá væri hann ansi ruglaður að taka við þessum pakka.“
Hún kynntist núverandi eiginmanni sínum, Kim Björgvini Stefánssyni, um tveimur árum eftir fráfall Halldórs. Það var á jólakortahittingi hjá Ljónshjarta, þar sem börnin voru að búa til jólakort.
„Sonur Kims og dóttir mín eru jafngömul og smellpössuðu saman frá fyrstu stundu. Ég var ekki viss um að ég nennti á hittinginn, en vinkona mín sagði bara: „Þú ert að fara.“ Hann var nýbúinn að detta í stiga, tognaður og á hækjum, og hafði líka hugsað að sleppa því. Við hefðum hvorugt þurft að mæta, en mættum bæði. Um leið og hann labbaði inn um hurðina hugsaði ég bara: „Þetta er maðurinn.“
Eftir hittinginn bauð hann henni á Hanann að borða. Stuttu síðar fór Katrín til Parísar með tengdamömmu sinni og Kim endaði á að passa tvíburana á meðan.
„Stelpurnar mínar tóku Kim strax opnum örmum; þær höfðu náttúrulega aldrei átt pabba. En þetta gekk allt saman áreynslulaust.“
Það sem gerði sambandið auðvelt var sameiginleg reynsla þeirra: Kim hafði líka misst maka sinn.
„Ég var búin að fara á deit með einhverjum strákum. En svo komu þeir heim, sáu myndina af Halldóri uppi í hillu, og hurfu í burtu. En ég og Kim getum legið uppi í rúmi og talað um fyrrverandi maka okkar. Við vissum bæði hvernig það er að missa maka og hættum aldrei að elska hann.
Halldór er alltaf maðurinn minn þó að hann sé farinn. Eins er konan hans Kim alltaf konan hans.
Í dag hafa þau verið gift í tíu ár og fjölskyldan telur sjö manns.
„Lífið er ekki búið þó að þú verðir fyrir áfalli. Ég held að það hjálpi öðrum að vita að það eru aðrir þarna úti sem eru að ganga í gegnum það sama,“ segir Katrín og rifjar upp atvik þegar hún lá á vökudeildinni með nýfæddu tvíburana.
Þá kom til hennar bláókunnug kona sem hafði tveimur árum áður eignast tvíbura sem fæddust löngu fyrir tímann.
„Hennar börn höfðu líka verið svona pínulítil en braggast. Ég man að hún sagði við mig: „Þetta er hægt. Það er hægt að komast í gegnum þetta.“ Og ég man hvað það hjálpaði mér mikið. Það er það sem mig langar að fólk sjái: að einhver komst í gegnum hrikalega erfiða tíma og á gott líf í dag.“
Í þessari grein er fjallað um sjálfsvíg. Fólki með sjálfsvígshugsanir er bent á upplýsingasíma heilsugæslunnar s.1700, netspjallið heilsuvera.is, Hjálparsíma Rauða krossins s.1717, á netspjallið 1717.is og á Píeta símann s.552-2218.
