Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, greindi frá því í Vikulokunum á laugardaginn að frumvarp um að draga úr vægi verðtryggingar verði lagt fram í haust – og sýndi um leið að hluta til á spilin, hvar eigi að byrja. „Það sem liggur fyrir að við munum leggja til, fjármálaráðuneytið, í haust er að takmarka þessi lengri verðtryggðu lán, eða takmarka sem sagt lán sem eru þannig að það er hætta á að fólk lendi í neikvæðri eiginfjárstöðu,“ sagði hann.
„Þetta gerðist eftir hrunið. Það eru margir sem tengja við þetta að fasteignaverðið stóð í stað eða lækkaði, lánin héldu áfram að hækka, þetta voru mjög löng lán sem þýddi að raunverulega höfuðstólsgreiðslurnar eru mjög lágar til að byrja með og þá bara kláraðist eigið fé og fólk festist í eignunum sínum sem var alveg hræðilegt fyrir þennan hóp. Þetta eru þar af leiðandi óheppileg lán og núna er staðan þannig að það er augljóst að við þurfum að takmarka þessi allra lengstu lán.“
„Við getum gert skilyrði um ákveðna lágmarkseignamyndun og það myndi þá takmarka þessi jafngreiðslulán. Það væri ekki hægt að bjóða þau til mjög langs tíma,“ segir Daði. Þannig verði stigið fyrsta skrefið í átt að því að draga úr vægi verðtryggingarinnar.
„Þú afnemur ekki verðtrygginguna eins útbreidd og hún er í íslensku samfélagi eina nóttina. Hins vegar klárast þessi vegferð aldrei ef við byrjum hana ekki og við erum svo sannarlega að byrja hana,“ segir Daði.
Í Þetta helst í dag er sjónum beint að boðuðu frumvarpi ráðherrans og þeirri hugmynd að takmarka lengri verðtryggð lán.
Verðtryggingin of útbreidd
Jón Bjarki Bentsson, aðalhagfræðingur Íslandsbanka, segist í stórum dráttum vera sammála stjórnvöldum um markmiðið. „Verðtrygging er of útbreidd í efnahagslífinu okkar. Sér í lagi er auðvitað þetta verðtryggða lánaform íbúðalána svolítið einstakt á Íslandi,“ segir hann. „Þetta gerir peningastefnuna minna skilvirka, getur valdið þrálátari verðbólgu fyrir vikið og auðvitað er í eðli sínu ansi flókin lánaafurð.“
Hann segir að vægi verðtryggðra íbúðalána sé um 60% af heildarlánum, „og af því eru jafngreiðslulánin um það bil helmingur. Þetta er einhvers staðar um eða innan við þriðjungur af heildarlánum. Auðvitað eru heldur ekki öll jafngreiðslulán það löng að þetta sé í sjálfu sér vandamál en umtalsverður hluti er það vissulega,“ segir Jón Bjarki.
Getur flækt fjármögnun tekjulægri hópa
Þá hefur það áhrif á fyrstu kaupendur og aðra sem sótt hafa í slík lán að þrengt sé að verðtryggðum lánum. „Það er auðvitað ein af ástæðunum fyrir því hversu lítið hefur gengið hingað til að setja beinar skorður við þessa tegund lána,“ segir Jón Bjarki og bendir á undanþágur sem Seðlabankinn setur fyrstu kaupendum þegar kemur að hámarksgreiðslubyrði.
„Þú vilt ekki endilega að sá hluti markaðarins kólni meira heldur en aðrir hlutar. Það veldur mismikilli kólnun. Hin hliðin er að eins og lánaframboðið hefur verið síðustu ár þá höfum við séð auðvitað að hækkandi vextir hafa bitið minna á íbúðaverð þannig að það getur verið blendin blessun að fólk almennt eigi kost á að skipta út eignamyndun fyrir greiðslubyrði þegar það verður til þess að íbúðaverð hækkar meira en ella. Á endanum er fólk kannski komið með áþekka greiðslubyrði og annars hefði orðið vegna þess einfaldlega að höfuðstóllinn verður svo hár af láninu af því að íbúðaverðið er búið að hækka eins og við höfum séð hérna síðustu ár, um tugi prósenta.“
Hann telur eðlilegt að skoða hvort bjóða þurfi upp á undanþágur fyrir fyrstu kaupendur. „Mér finnst eðlilegt að skoða það að vera með þann sveigjanleika í reglunum að þær bitni ekki óhóflega einmitt á þeim sem eiga fyrir erfiðast með að komast inn á þennan markað. Það þarf alltaf að fara varlega samt í slíkar undanþágur og skoða vel hvaða afleiddu áhrif geta orðið af þeim,“ segir Jón Bjarki.
Skynsamleg ráðstöfun til að tryggja stöðugleika
Jónas Atli Gunnarsson, hagfræðingur Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar, segir áformin hljóma eins og ágætlega skynsamleg ráðstöfun til þess að tryggja fjármálastöðugleika „og tryggja það að peningastefnan hafi áhrif, að vaxtahækkun skili sér í minni eftirspurn.“
Hann bendir sömuleiðis á að þegar dregið er úr framboði verðtryggðra lána reynist erfiðara fyrir ákveðna tekjuhópa að komast inn á fasteignamarkaðinn. „Þeir sem hafa minnstu greiðslugetuna sækjast oftast í verðtryggð lán vegna þess að verðtryggt lán hefur minni greiðslubyrði í upphafi láns. Þar af leiðandi geta þeir komist inn á fasteignamarkaðinn fyrir tilstilli verðtryggðra lána. Ef þeir hafa ekki þennan kost lengur þá myndi maður ætla að þeir ættu erfiðara með að komast inn á fasteignamarkaðinn og að eftirspurnin yrði minni á fasteignamarkaðnum,“ segir Jónas.
Hann bætir þó við að ekki megi allir taka löng verðtryggð lán. „Seðlabankinn er búinn að setja þau lánþegaskilyrði til þess að reyna að koma í veg fyrir mikla skuldsetningu hjá tekjulágum. Þannig að áhrifin sem svona skilyrði um lágmarkseignamyndun myndu hafa eru kannski minni vegna þess að þessi ströngu lánþegaskilyrði eru nú þegar til staðar.“
„Ég vil sjá hvernig nánari útfærsla verður og hvort það verði eitthvað gert til að koma til móts við tekjulága sem eiga erfitt með að komast á fasteignamarkaðinn án verðtryggðra lána, en það eru til leiðir til að gera það þannig að ég er bara hóflega bjartsýnn,“ segir Jónas.
Nánar er rætt um þessar breytingar við Jónas Atla og Jón Bjarka í Þetta helst í dag.
