Sendiherra Íslands í Brussel og aðalsamningamaður Íslands í aðildarviðræðunum við Evrópusambandið 2009-2013, Stefán Haukur Jóhannesson metur það svo að samningsstaða Íslands í mögulegum aðildarviðræðum sé að mörgu leyti betri núna heldur en hún var 2009-2013. Hann segir mikinn velvilja vera í garð Íslands.
Stefán Haukur var gestur í síðasta þætti Silfursins fyrir sumarfrí, sem fjallaði um hvað gerist ef þjóðin segir „já“ við að aðildarviðræður við ESB hefjist á ný.
Stefán segir viðræðunum við Evrópusambandið sé skipt í 35 efniskafla. Í fyrri aðildarviðræðum hafi Ísland lokið viðræðum um ellefu kafla. Sextán kaflar til viðbótar höfðu verið opnaðir en farið mislangt, í fjórum til viðbótar búið að leggja fram samningsafstöðu og fjórir voru enn óopnaðir.
Hann bendir á að Ísland sé nú þegar að miklu leyti búið að innleiða löggjöf ESB.
„Ísland er í raun og veru búið að innleiða löggjöf Evrópusambandsins að öllu eða miklu leyti í 21 eða 22 af þessum 35 köflum. Og af þessum 35 þá eru þrír þeirra tiltölulega tæknilegir, þannig að það má segja að þetta séu svona 33 efniskaflar og 22 af þeim eru meira og minna hluti af íslenskri löggjöf í gegnum þetta áratugasamstarf sem við höfum átt í gegnum, á grundvelli EES-samningsins við Evrópusambandið.“
Hann segir þó að ekki sé hægt að ganga að þessum ellefu köflum sem búið var að loka. Líklega þyrfti að fara í gegnum þá og bera saman ESB löggjöfina við þá íslensku og sjá hvort breytingar hafi orðið sem kalli á endurskoðun. Það sama gildi um þá sextán kafla sem búið var að opna en ekki ljúka.
Sérlausn í sjávarútvegsmálum vel hugsanleg
Að sögn Stefáns myndu aðildarviðræðurnar í mjög einfölduðu máli snúast um fimm málefni: sjávarútvegsmálin, landbúnaðarmálin, gjaldmiðilsmálin, byggðamálin og tollabandalagið. Þar af séu landbúnaðar- og sjávarútvegsmálin stærst.
Varðandi sjávarútvegsmálin segir hann margt mæla með því að Ísland geti samið um sérlausn og að mörg dæmi séu um að Evrópusambandið hafi samið um tímabundnar og varanlegar sérlausnir og undanþágur við ný aðildarríki.
„Í viðræðunum 2009-2013 tefldum fram sjónarmiðum sem að við vorum sannfærð um að myndu í raun og veru sannfæra ESB um það að það væri rökrétt í raun og veru að semja um sérlausn fyrir Ísland.“
Stefán nefnir dæmi um sérstöðu Íslands. Í fyrsta lagi sé efnahagslögsaga Íslands algjörlega aðskilin efnahagslögsögu annarra aðildarríkja. Þar sem efnahagslögsögur ESB-ríkja liggi hver upp að annarri þurfi þau að búa til kerfi til þess að stjórna veiðum úr sameiginlegum fiskistofnum og að þar komi þessi sameiginlega sjávarútvegsstefna til.
Hann segir að staðan sé önnur á Íslandi, þar sem 70% af aflaverðmætinu við Íslandsstrendur komi úr svokölluðum staðbundnum stofnum sem fer ekki út úr efnahagslögsögu Íslands. Ísland sé eina landið sem hafi veitt úr þessum stofnum síðastliðnu áratugi og því ætti ekkert aðildarríki ESB kröfu á veiðirétti úr þeim. ESB úthluti kvótum sín á milli á grundvelli þess hvaða ríki hafi veitt hvar og hve mikið.
Vonir bundnar við 18–24 mánaða viðræðutíma
Stefán segir erfitt að segja til um hversu langan tíma aðildarviðræður gætu tekið. Það velti einna helst á því hversu vel gangi að semja um sérlausnir eða undanþágur. Það sé þó að heyra á utanríkisráðherra að vonir séu bundnar við að efnislegar viðræður geti gengið hratt fyrir sig og að þeim verið lokið á 18 til 24 mánuðum.
Í kjölfarið yrði dreginn upp aðildarsamningur og hann undirritaður með fyrirvara um fullgildingu og samþykki í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu.
„Þannig að þó að viðræðum ljúki á ákveðnum tíma þá göngum við ekki þar með inn sem fullgilt aðildarríki á fyrsta degi, vegna þess að það þarf líka að ljúka fullgildingarferlinu, annað þjóðaratkvæði um niðurstöður samninga. Og ef niðurstaðan hún er jákvæð þá þarf Evrópusambandið líka að fullgilda sín megin,“ segir Stefán.
Aðlögunarferli ólíklegt meðan á viðræðum stendur
Miðað við reynsluna frá fyrri aðildarviðræðum telur Stefán ólíklegt að íslenskar stofnanir þurfi að aðlaga sig sérstaklega að breyttu regluverki meðan á viðræðunum stendur. Viðmið sem sett voru fyrir viðræður fyrrum Sovétríkja sem gengu inn í ESB 2004 og 2007 eigi ekki við Ísland.
„Þessi lönd, voru að brjótast undan oki Sovétríkjanna eftir áratuga kommúnisma og þau höfðu sjálf einbeittan vilja til að byggja upp sína stjórnsýslu og stofnanir og fengu til þess aðstoð Evrópusambandsins við að byggja upp stjórnsýsluna upp á nýtt.
Mjög snemma í viðræðuferlinu sammæltumst við með Evrópusambandinu og sannfærðum ESB um að þessar viðmiðanir ættu í raun og veru ekki við um Ísland. Og Evrópusambandið samþykkti það. Og í staðinn fyrir að við þyrftum að ráðast í einhverjar óafturkræfar breytingar eða setja einhverjar stofnanir á laggirnar, þá settum við fram tímasettar aðgerðaáætlanir um hvernig við myndum innleiða þær reglur og/eða setja á laggirnar stofnun eða stofnanir sem aðildin sem slík myndi kalla á.“
Hann segir að gera megi ráð fyrir því að það sama yrði uppi á teningnum núna. „Það væri ólýðræðislegt að ætlast til þess að við færum að ráðast í breytingar áður en við vissum hver niðurstaðan yrði í þjóðaratkvæði um samninginn sjálfan.“
Staðan betri núna en 2009
Spurður að því hvort Ísland sé í verri eða betri samningsstöðu nú en árið 2009 segir Stefán að hún sé að hans mati að mörgu leyti betri.
„Þú vísar í að ráðamenn Evrópusambandsins hafi verið að gefa til kynna að það væri sveigjanleiki til þess að semja við okkur og það finn ég líka í mínum samtölum við ráðamenn og kollega innan Evrópusambandsins. Það er mikill velvilji í okkar garð og ég tel að okkar staða sé að mörgu leyti betri núna heldur en hún var 2009–2013, það er mín tilfinning.“
Þá telur hann áhyggjur af valdaójafnvægi í aðildarviðræðunum óþarfar. Ísland hafi áður gert alþjóðlega samninga þrátt fyrir smáa stjórnsýslu. Hann nefnir sem dæmi aðild að NATO, EES-samninginn og fríverslunarsamning við Kína.
„Aðalatriðið er að við komum vel undirbúin til samninga með skýr markmið, með haldbær rök þar sem við erum að knýja fram sérlausnir og setjum það fram með skýrum hætti. Og að við veljum til þessara verka fólk sem er með mikla reynslu og þekkingu á þeim málum sem þarf að semja um, eins og við gerðum síðast 2009–2013.“
