Gangi Ísland í Evrópusambandið hefur það áhrif á flesta grunnþætti landbúnaðarins. Ekki er eingöngu hægt að meta hugsanlega kosti og galla aðildar á fjárhagslegum forsendum – horfa þarf til fæðuöryggis og þess hvar ákvörðunarvaldið muni liggja.
Þetta er meðal þess sem fram kemur í nýrri skýrslu sem Bændasamtök Íslands létu vinna um áhrif mögulegrar aðildar Íslands að ESB á íslenskan landbúnað og birt var í morgun. Trausti Hjálmarsson, formaður Bændasamtakanna, ræddi efni hennar í hádegisfréttum útvarps.
Hann segir niðurstöðu skýrslunnar að innganga í ESB væri óhagstæð fyrir íslenskan landbúnað.
„Það hefur komið fram áður, hjá öðrum en okkur meira að segja, að það hafa fá ef nokkur ríki gengið í þetta sameiginlega bandalag, Evrópusambandið, á forsendum landbúnaðar eða til að byggja upp sinn landbúnað,“ segir Trausti.
Niðurstaða skoðunar Bændasamtakanna sé að ekkert aðildarríkja ESB hafi fengið raunverulega undanþágu frá landbúnaðarstefnu sambandsins.
„Þó að það séu sannarlega dæmi um einhvers lags tímabundnar aðlaganir eða sérlausnir þá í grunninn byggist öll framleiðsla þessara landa á hinni sameiginlegu stefnu Evrópusambandsins [...] Eins og kemur fram í skýrslunni þá erum við að færa ákvörðunarvald, og í rauninni vald, til Brussel til að samþykkja það sem við viljum gera fyrir okkar landbúnað. Það verður ekki lengur í höndum eingöngu íslenskra stjórnvalda að ákvarða framtíð íslensks landbúnaðar.“
Fari svo að til aðildarviðræðna komi vilja samtökin að mikil áhersla verði lögð á markaðsvernd og varnir gegn innflutningi lifandi dýra eða búfjár.
„Það er náttúrlega alveg risastórt hagsmunamál hér að vernda heilbrigði bæði dýra og plantna og það þarf að standa verulega fast í lappirnar þar. Svo er auðvitað líka það hvernig við ætlum að mæta afkomubresti sem verður ef markaðsverndin hverfur,“ segir Trausti.
Umfangsmikil skýrsla
Skýrsla Bændasamtaka Íslands ber heitið Íslenskur landbúnaður og möguleg ESB-aðild. Henni er skipt í sjö kaflam auk inngangs og samantektar.
Kaflarnir eru: Regluverk Evrópusambandsins, Stuðningskerfi landbúnaðar, CAP og búvörusamningar, Markaðsvernd, verð og afkoma, Peningamál og króna, Dýra- og plöntuheilbrigði, Varnarlínur Bændasamtaka Íslands og Áhrif óvissu fyrir landbúnaðinn. Skýrslan er nokkuð ítarleg og 132 blaðsíður að lengd.
„Ísland er lítið, strjálbýlt og norðlægt eyríki, með takmarkaðan innanlandsmarkað, háan flutningskostnað, stutt vaxtarskeið og framleiðslukerfi sem hefur þróast í takti við þessar aðstæður. Jafnframt hafa íslenskir búfjárstofnar verið einangraðir allt frá landnámi og búa því við sérstaka og einstaka sjúkdómastöðu sem eru mikil verðmæti og stofnarnir sjálfstætt verndargildi en löng einangrun gerir þá jafnframt viðkvæma fyrir nýjum smitsjúkdómum,“ segir í inngangi hennar.
Í skýrslunni segir að sameiginleg landbúnaðarstefna Evrópusambandsins (e. Common Agricultural Policy, CAP) hafi frá upphafi verið ein af meginstoðum innri markaðar sambandsins.
„Hún hefur þó breyst mikið í tímans rás, allt frá verð- og framleiðslustuðningi yfir í beingreiðslur, tekjustuðning, dreifbýlisþróun, umhverfis- og loftslagsmarkmið og nú síðast landsbundnar CAP-stefnuáætlanir sem aðildarríkin útfæra innan sameiginlegs ramma ESB. Sú þróun sýnir að aðildarríki hafa ákveðið svigrúm til útfærslu innan regluverks sambandsins en ekki sjálfstætt vald til að víkja frá grundvallarreglum hinnar sameiginlegu stefnu. Framkvæmdastjórn ESB staðfestir jafnframt að ríkin innleiða CAP 2023–2027 með landsbundnum stefnuáætlunum sem framkvæmdastjórnin samþykkir og hefur eftirlit með.“
Hefði áhrif á nær alla grunnþætti íslensks landbúnaðar
Í inngangi skýrslunnar segir að hugsanleg ESB-aðild væri ekki ein afmörkuð breyting heldur kerfisbreyting sem hefði áhrif á nær alla grunnþætti íslensks landbúnaðar.
Þá verði mat á ávinningi, áhættu og kostnaði við slíka breytingu ekki gert einungis með fjárhagslegum mælikvörðum eins og krónum, hlutföllum eða samanburði á styrkfjárhæðum.
„Slíkt mat þarf jafnframt að taka til þess hvar ákvörðunarvaldið liggur, hvernig fæðuöryggi verður tryggt, hvaða áhrif breytingarnar hafa á byggðafestu og nýtingu innlendra auðlinda, og hversu víðtækt svigrúm Ísland hefði til að móta eigin landbúnaðarstefnu til framtíðar.“
Ólík stuðningskerfi
Íslenskur landbúnaður hefur í áratugi byggst á búvörusamningum. Stuðningur er að miklu leyti tengdur framleiðslu, greiðslumarki, búgreinum og innlendri markaðsvernd.
Í skýrslu Bændasamtakanna segir að meginþungi stuðnings innan ESB sé fólginn í greiðslum tengdum landi, umhverfisskilyrðum, harðbýli, fjárfestingum, nýliðun og dreifbýlisþróun.
„Aðild Íslands myndi því ekki aðeins þýða breytingu á fjárhæðum stuðnings, heldur grundvallarbreytingu á því fyrir hvað væri greitt, hvaða framleiðsla nyti stuðnings og hvaða skilyrði bændur þyrftu að uppfylla til að fá greiðslur úr sjóðum ESB.“
Áhrif þess að breyta hagrænum hvötum í starfsskilyrðum landbúnaðar frá því að framleiða matvæli yfir í þá þætti sem landbúnaðarstefna Evrópusambandsins byggi á, sem séu greiðslur vegna lands eða tiltekinna umhverfisþátta, verði mikil. Því yrði að vera mikil aðlögun í innlendum landbúnaði.
Í því samhengi sé reynsla Finnlands sérstaklega mikilvæg.
„Finnland gekk inn í sambandið árið 1995 og samdi um sérstakan norðlægan stuðning vegna varanlegra náttúrulegra og loftslagslegra aðstæðna. Sú reynsla sýnir að hægt er að ná fram sérlausnum innan ramma ESB en einnig að slíkar lausnir eru hvorki sjálfvirkar né ótakmarkaðar. Norðlægi stuðningurinn er greiddur úr finnska ríkissjóðnum, er háður samþykki og eftirlit framkvæmdastjórnar ESB og hefur verið reglulega endurskoðaður,“ segir í skýrslu Bændasamtakanna.
„Jafnframt sýnir reynsla Finna að aðlögun að CAP hafði í för með sér verulega lækkun á afurðarverði til bænda, þrýsting á afkomu bænda, aukna stjórnsýslubyrði og stöðuga hagsmunabaráttu fyrir því að norðlægar aðstæður væru viðurkenndar innan sameiginlegrar stefnu sambandsins.“
Landbúnaður innan ESB njóti minni stuðnings
Niðurstaða skoðunar Bændasamtakanna er sú að íslenskur landbúnaður njóti meiri stuðnings en landbúnaður innan ESB þegar litið sé til PSE-hlutfalls. Markaðsvernd vegi þungt.
„Ísland hefur þegar gert viðskiptasamninga við Evrópusambandið sem hafa lækkað tolla á ýmsum vörum og innlendur landbúnaður hefur þurft að aðlagast þeim breytingum á síðustu árum. Afnám markaðsverndar við ESB-aðild myndi hafa mismikil áhrif eftir búgreinum en skýrslan bendir sérstaklega á mjólkurframleiðslu, alifugla, svín, nautakjöt, egg, garðyrkju og blómarækt sem viðkvæmar búgreinar. Reynslan frá Finnlandi sýnir að verð til bænda getur lækkað mun meira en verð til neytenda.“
Brottfall markaðsverndar gæti haft meiri neikvæð áhrif en lægra vaxtastig jákvæð
Í skýrslunni segir að hátt vaxtastig hérlendis geti verið þung byrði fyrir fjármagnsfrekan landbúnað. Bent er á að tekjufall vegna brottfalls markaðsverndar gæti orðið mun meira en mögulegt hagræði af lægri vaxtagjöldum og að áhrif vaxtalækkana kæmu ekki endilega fram á sama tíma og tekjulækkun vegna aðildar.
„Þá myndi upptaka evru ekki eyða gengisáhættu í landbúnaði, þar sem hluti mikilvægra aðfanga er verðlagður í öðrum gjaldmiðlum, einkum dollurum. Skýrslan tengir gjaldmiðilsmálin þannig við raunveruleg rekstrarskilyrði bænda fremur en að fjalla um evru sem einangrað þjóðhagslegt úrlausnarefni.“
Best að festa bann við innflutningi lifandi dýra í aðildarsamningi
Rík áhersla er lögð á að bann við innflutningi lifandi dýra sé eitt mikilvægasta hagsmunamál íslenskrar búfjárræktar.
„Söguleg reynsla Íslands af innflutningi lifandi búfjár sýnir að sjúkdómar hafa ítrekað borist til landsins með miklu tjóni og í áhættumati frá árinu 2013 er komist að þeirri niðurstöðu að innflutningur lifandi dýra fæli í sér verulega hættu á nýjum sjúkdómum.“
Það er niðurstaða Bændasamtakanna að almenn undanþáguákvæði ESB-réttar væru ótryggur grundvöllur til að verja varanlegt bann. Ef Ísland vildi tryggja slíka vernd þyrfti hún helst að vera sérstaklega fest í aðildarsamningi.
Varnarlínur fyrri aðildarviðræðna eiga enn erindi
Í sjöunda kafla skýrslunnar er fjallað um samningsstöðu Íslands með hliðsjón af varnarlínum Bændasamtaka Íslands frá fyrri aðildarviðræðum. Þær þarfnist uppfærslu ef aðildarviðræður hefjist á ný en eigi þó enn fullt erindi.
„Varnarlínurnar varða meðal annars rétt Íslands til að vernda heilsu manna, dýra og plantna, frelsi til að styrkja landbúnað og úrvinnslu, heimild til tollverndar, félagslega stöðu og afkomu bænda, skilgreiningu Íslands sem eins landbúnaðarsvæðis, sjálfbæra nýtingu hlunninda og varnir gegn rándýrum og meindýrum, auk eignarréttarlegrar stöðu bænda og landeigenda.“
Það er niðurstaða samtakanna að kröfurnar séu misjafnlega raunhæfar gagnvart ESB-rétti. Sumar geti þó að einhverju leyti rúmast innan CAP, aðrar kalli á tímabundnar aðlaganir og enn aðrar, og flestar þeirra, myndu krefjast varanlegra undanþága sem fá eða engin fordæmi eru fyrir.
