Nýlega birti Hagfræðistofnun Háskóla Íslands skýrslu um eignarhald stórra útgerða í öðrum fyrirtækjum. Niðurstaðan sýndi 400 milljarða króna í beinum fjárfestingum nokkurra af stærstu fyrirtækjunum en skýrslan tekur ekki á öllum þeim fjárfestingum sem eigendur fyrirtækjanna hafa gert í gegnum hliðarfyrirtæki sín, dótturfyrirtæki og margvísleg skúffufyrirtæki í sinni eigu. Þegar niðurstaðan lá fyrir var bent á að þetta væru stórar fjárhæðir en engu að síður einungis toppurinn á ísjakanum. Óhætt er að taka undir það. Brýnt er að haldið verði áfram með þessa úttekt og tengd fyrirtæki eigendanna verði tekin inn í myndina til að sýna hvernig gríðarleg eignamyndun hefur orðið á fáum árum hjá þeim sem notið hafa nær ókeypis aðgangs að verðmætustu auðlind allrar þjóðarinnar, sjávarútvegsauðlindinni, sem hefur gefið þeim tækifæri til að auðgast langt umfram það sem eðlilegt getur talist.
Þeir sægreifar sem fyrirferðarmestir hafa verið í fjárfestingum utan við sjávarútveginn sjálfan, þ.e. í verslun, heildverslun, stórmörkuðum, iðnaði, fjárfestingarfélögum, vátryggingum og fasteignum, hafa valið að tjá sig sem minnst um þessa skýrslu í trausti þess að hún falli í gleymsku, en þess í stað sent fram á völlinn skilaboðaskjóðu sína, Heiðrúnu Lind Marteinsdóttur, framkvæmdastjóra Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi. Hún tjáði sig í fjölmiðlum við útkomu skýrslunnar og lét hafa eftir sér að um „óverulegar fjárfestingar“ væri að ræða. Hún taldi það jákvætt að sjávarútvegurinn fjárfesti einungis í „virðiskeðju sjávarafurða.“ Síðan reyndi hún að snúa almennt út úr því sem fram kemur í skýrslunni og brast síðan í hefðbundinn grát fyrir hönd sægreifanna vegna illrar meðferðar á þeim af hálfu stjórnvalda! Skilaboðin voru skýr og einhliða að vanda. Skilaboðaskjóðan lætur ekki á sér standa.
Orðið á götunni er að nokkur af helstu sjávarútvegsfyrirtækjum landsins hafi með klókindum komið margvíslegum eignum og fjárfestingum fyrir í hliðarfyrirtækjum sem skýrslan nær ekki til. Hér er vikið að þremur þeirra og nefnd dæmi um fjárfestingar sem tilheyra eigendum fyrirtækjanna og hafa orðið til vegna umframhagnaðar í sjávarútvegi á undanförnum árum sem hefur orsakað einhverjar mestu eignatilfærslur Íslandssögunnar. Hér verður látið nægja að nefna dæmi tengd Samherja, Ísfélaginu og Kaupfélagi Skagfirðinga. Fleiri mætti nefna þótt þessi þrjú fyrirtæki skeri sig úr.
Fyrir utan Samherja sjálfan hafa fyrrum aðaleigendur gefið börnum sínum megnið af Samherja Íslandi en komið verðmætum eignum fyrir í öðrum fyrirtækjum eins og Kaldbaki sem meðal annars á eignarhluti í erlendum og íslenskum skráðum og óskráðum fyrirtækjum. Má þar nefna níu prósenta hlut í Högum (Bónus, Hagkaup), eignarhluti í Jarðborunum, Slippnum á Akureyri, Kælismiðjunni Frosti, færeyskum banka, Sjóvá (stærsti hluthafi), Optimar A.S. Áður áttu eigendur Samherja helminginn af Olís og eiga nú ráðandi hlut í Eimskip og nánast ráðandi hlut í Síldarvinnslunni, einu arðbærasta sjávarútvegsfyrirtæki landsins. Samherji hefur einnig gert sig gildandi í fiskeldi og hefur þar gríðarleg áform og þá eru fasteignakaup einnig drjúg. Kaldbakur keypti t.d. Landsbankahúsið á Akureyri sem stendur við Ráðhústorgið í hjarta bæjarins. Hagnaður Kaldbaks á árinu 2023 nam 9,5 milljörðum króna.
Orðið á götunni er að í þessu samhengi sé ástæðulaust að fjalla um gríðarleg og margrædd umsvif fyrirtækisins í Namibíu en vegna þeirra hafa staðið yfir miklar deildur og ásakanir. Þá hefur Samherjasamstæðan staðið að myndarlegum rekstri í Þýskalandi, Skotlandi, Noregi og Færeyjum sem hefur verið til fyrirmyndar.
Ísfélagsfjölskyldan í Vestmannaeyjum hefur fjárfest af miklum móð í verslun, heildverslun, iðnaði og fasteignum hin síðari ár, til viðbótar við myndarlegar fjárfestingar í fyrirtækinu sjálfu þar sem mikil uppbygging hefur átt sér stað. Ísfélagið hefur endurnýjað flota sinn, fjárfest í vinnslu og keypt allt á Þórshöfn og byggt þar myndarlega upp. Þetta er til fyrirmyndar. Þá tókst að sameina Ísfélag Vestmannaeyja og Ramma fyrir norðan en með því náði Ísfélagið undir sig öllum kvóta Siglufjarðar og Ólafsfjarðar gegn því að norðanmenn fengu um fimmtung í sameinuðu fyrirtæki sem fór á markað. En gríðarlegar fjárfestingar á höfuðborgarsvæðinu eru staðsettar í öðrum félögum sömu eigenda. Þar er átt við Ísam sem hefur umboð fyrir fjölda neysluvara, m.a. allar vörur Procter & Gamble, eins stærsta neytendavörufyrirtækis í heimi, en Ísam var sameinað Johnson og Kaaber og heldur miklum meirihluta í sameinuðu félagi. Meðal fyrirtækja sem framleiða og selja neysluvörur eru Myllan, Ora, Frón, Rúbin kaffi, til viðbótar við fjölmörg umboð vörumerkja á sviði neysluvara í matvöru, áfengi, tóbaki, hreinlætisvörum, snyrtivörum, golfvörum og barnavörum svo eitthvað sé nefnt. Til viðbótar við þetta á Ísfélagsfjölskyldan Fastus, Morgunblaðið að meirihluta, Kvos og fjölda fasteigna á höfuðborgarsvæðinu, þar á meðal Korputorg sem er ein stærsta fasteign landsins.
Orðið á götunni er að maður sé alltaf að versla við Guðbjörgu og hennar fólk þegar keyptar eru nauðsynjar til heimilis í hverri viku. Dæmi: Ariel, Always, Beretta, BKI, Colgate, DelMonte, Duracell, Fairy, Findus, Dr.Oetker, Gillette, Kims, Marlboro, Orkla, Palmolive, Pampers, Sacla, Santa Maria, Titleist, Vicks og Vilko. Þessi listi er nær endalaus og best að skoða hann á heimasíðu fyrirtækisins. En maður er alltaf að versla við Guðbjörgu í hverri viku!
Kaupfélag Skagfirðinga hefur staðið að eignasöfnum sinni og fyrirtækjakaupum af miklum klókindum sem ber að virða. Hins vega mælast umsvif kaupfélagsins ekki í samantekt á sjávarútvegshliðinni nema að hluta vegna þess að sjávarútvegsarmur kaupfélagsins, FISK, er dótturfélag kaupfélagsins. Hins vegar virðist vera að hagnaðarmyndun kaupfélagsins mörg undanfarin ár hafi öll komið frá FISK og þannig hefur kaupfélagið haft burði til að fjárfesta í ýmsum fyrirtækjum í kjötvinnslu, iðnaði og ýmsu öðru. Dæmi um það eru Fóðurblandan sem er að fullu í eigu kaupfélagsins, Morgunblaðið, kjötiðnaðarstöðvar á Blönduósi, Hvammstanga, Norðlenska og Kjarnafæði, helmingur í Steinullarverksmiðjunni á Sauðárkróki og flutningafyrirtækið Fraktlausnir sem rekur 80 ökutæki sem flytja vörur um landið. Á sjávarútvegshliðinni er kaupfélagið einnig öflugt. Hefur keypt þriðjungshlut í Vinnslustöðinni, Vestmannaeyjum, og mun stefna að yfirráðum þar, rekstur á Skagaströnd í Grundarfirði og á Hólmavík, svo eitthvað sé nefnt.
Orðið á götunni er að almenningur í þessu landi verði að óbreyttu að lifa við það að vera alltaf að kaupa í matinn og styðja við rekstur sægreifa sem hafa hreiðrað um sig í sölu neysluvara og nauðsynja. Toppurinn á ísjakanum.
Þannig var hlutverk sjávarútvegs ekki hugsað.
