Þetta segir Alison Matthews, lögfræðingur hjá Samtökunum Transparency International, sem tilkynntu í dag að þau hefðu aðstoðað við að koma skaðabótakröfum 1.034 Namibíumanna til Héraðssaksóknara. Kröfunum er beint að Samherja og starfsmönnum fyrirtækisins, vegna meintra mútubrota í Namibíu, sem bakað hafi fólki og samfélagi í landinu gríðarlegt tjón.
“Þetta er alls ekki bara almannatengslaherferð. Við erum mjög vongóð um að kröfurnar verði samþykktar á Íslandi. Á hinn bóginn erum við augljóslega meðvituð um að það er alls öruggt að það náist,” segir Matthews um þær fyrirætlanir að gera skaðabótakröfurnar hluta að sakamáli á hendur Samherja eða fulltrúum fyrirtækisins.
Enn ekkert vitað um málalyktir
Slíkt sakamál hefur ekki verið höfðað, enda enginn verið ákærður í málinu sem verið hefur til rannsóknar frá því í nóvember 2019. Engar upplýsingar hafa fengist um stöðu málsins, aðrar en þær að rannsókn þess lauk fyrir sléttu ári og að þaðan hafi það farið á borð Héraðssaksóknara sem metur hvort það sem út úr rannsókninni kom, sé tilefni til þess að ákæra í málinu eða ekki.
Níu einstaklingar, allt fyrrum starfsmenn, stjórnendur og eigendur Samherja, eru með stöðu grunaðra í málinu. Verði ákært í því, þýðir það þó alls ekki að allt það fólk verði ákært.
Eða hvort það þarf að svara kröfum um skaðabætur frá þúsundmenningunum í Namibíu.
Íslensk lög um meðferð sakamála gera ráð fyrir því að bótakröfur séu lagðar fram í slíkum málum áður heldur en ákært er í þeim, það er að segja ef sá sem telur sig eiga óbætt tjón, ætli ekki sjálfur að höfða mál, í svokölluðu einkamáli. Það er kostnaðarsamari og erfiðari leið og því er oftast sú leið farinn, til dæmis þegar fórnarlömb ofbeldisbrota, þjófnaða eða skemmdarverka, sækja bætur vegna síns tjóns, að það sé gert samhliða því sem réttar er yfir gerandanum í málinu, fyrir hegningarlagabrot hans.
Tímamót Transparency
„Fishrot (Samherjamálið) er eitt af stærri spillingarmálunum sem við höfum vitað af og fylgst með,“ segir Ádám Földes lögfræðingur hjá Alþjóðasamtökunum Transparency International, spurður um ástæður þess að Samtökin beita sér í því með þessum hætti.
Földes segir aðkomu Transparency að skaðabótakröfum þúsundmenningana tímamót í sögu samtakanna, sem hafi hingað til helst látið til sín taka með því að vekja athygli á og reyna að slá máli á spillingu, afleiðingar hennar og ónógar varnir.
„Þetta er risavaxið mál fyrir okkur að takast á hendur,“ segir Földes. Aðkoma að Samherjamálinu og umfang þess að vinna fyrir ríflega þúsund einstaklinga, er einsdæmi í sögu Transparency og nefnir til viðmiðunar að það næsta sem komist þessu sé að belgískt dómsmál þar sem verið sé að aðstoða 50 einstaklinga við að leita réttar síns, vegna tjóns af völdum spillingar.
Transparency hafi fylgst náið með uppljóstrun Samherjamálsins, eftirmálum þess og rannsóknum yfirvalda á þeim. Athygli samtakanna hafi þó færst í átt að þeim sem liðu mestar raunir; þúsundum sjómanna, fiskverkafólks og fjölskyldna þeirra í namibíska hafnarbænum Walvis Bay.
Kastljósinu beint til Akureyrar
“Við lásum skýrslur IPPR, um bágindi þessa verkafólks í sjávarútveginum sem urðu fyrir áhrifum vegna málsins; þessar tvær skýrslur, og komumst að þeirri niðurstöðu að við vildum vinna áfram með málið,” segir Földes vísar til tveggja rannsókna og skýrslna sem namibísku félagasamtökin IPPR gerðu með stuðningi breska sendiherrans í Namibíu, árið 2024.
Þær byggja á rannsóknarviðtölum við þessa sjómenn og fjölskyldur þeirra með það fyrir augum að upplýsa um afleiðingar Samherjamálsins.
Í inngangi fyrri skýrslunnar, sem bar nafnið „Við erum þau sem þjáumst mest“ sagði að þar væri ekki verið að gagnrýna úrræðaleysi stjórnvalda í Namibíu, sem hefðu í það minnsta gert eitthvað til að koma til móts við hópinn.
Orðrétt sagði svo:
„Þvert á móti beinum við kastljósinu að þeim sem eru í órafjarlægð frá Namibíu – í Reykjavík og á Akureyri – og öðrum borgum og bæjum víða um heim; þar sem hjól þessarar spillingar voru smurð.“
Nokkrir tugir einstaklinga sögðu frá áhrifum namibíska spillingarmálsins á líf sitt; af því hvernig fjölskyldur leystust upp, þær misstu húsaskjól og áttu erfitt með að fæða sig og klæða. Samherji bæri að þeirra sögn ábyrgð; ætti að gangast við henni og bæta tjón sitt.
Hvorki Samherji né forsvarsmenn fyrirtækisins hafa brugðist opinberlega við kröfum eins og þessum en þó staðfastlega neitað öllum ásökunum um mútubrot eða spillingu í Namibíu.
Kröfuhafarnir þúsund gefa lítið fyrir þær yfirýsingar og treysta því augljóslega að ákært verði í málinu hér á landi og þeim dæmdar bætur. Telji héraðssakóknari ekki ástæðu til að ákæra neinn og kalla fyrir dóm í málinu, fara skaðabótakröfurnar heldur aldrei aldrei fyrir dóm.
Ádám Földes hjá Transparency segir fá fordæmi þess að reynt hafi á þetta ákvæði jafnvel þótt þorri þjóða heimsins hafi undirgengist sáttmálann. Fordæmin séu þó til.
Þekktasta fordæmið segir hann að sé í svokölluðu Biens Mal Aqui-máli þar sem franskur dómstóll vísaði í ákvæðið í úrskurði sínum þess efnis að félagasamtök sem berðust gegn spillingu gætu verið aðilar að slíkum dómsmálum fyrir hönd umbjóðenda sinna.
Öll sömu rök eigi við um einstaklinga og félagasamtök, rétt eins og löggjöfina hér á landi og í Frakklandi, að sögn Földes.
„Ísland er aðili að samningi Sameinuðu Þjóðanna um aðgerðir gegn spillingu og eins evrópska mannréttindasáttmálanum, sem voru þau tvö lagarök sem dómstólinn í Frakklandi vitnaði til í sinni niðurstöðu,“ segir Földes.
Hann segir það eilíft baráttumál að sjá til þess að þjóðir axli ábyrgð á gjörðum þegna sinna í öðrum löndum.
“Vestur-evrópsk fyrirtæki eru oft viðriðin mútur í löndum víðs vegar um heiminn. Við sjáum að fæst ríki rannsaka eða saksækja þessi fyrirtæki og starfsmenn þeirra sem eru þáttakendur í mútubrotum. Það kom okkur reyndar talsvert á óvart að sjá að namibísk yfirvöld hófu mun fyrr að rannsaka þetta mál en þau íslensku. Það er einfaldlega þannig að yfirvöld þróaðri ríkja gera allt of lítið til þess að taka á þessum málum. Þau eru mun betur í stakk búinn til þess og ættu að gera miklu betur en þau gera.”
Margfalt fleiri eigi kröfur
Alison Matthews lögfræðingur Transparency segir að jafnvel þó mörgum kunni að óa við fjölda skaðabótakrafnanna, telji hún rétt að halda því til haga að þar sé alls ekki tæmandi listi yfir þá sem ættu að hennar mati tilkall til samskonar bóta frá hendi Samherja.
„Við gátum ekki og lögðum aldrei upp með að geta náð að skila inn tæmandi lista af kröfum. Það að safna saman og skila inn yfir þúsund kröfum er risavaxið verkefni, unnið í kappi við tímann og fyrirsjáanlegt að einhvers staðar yrði að setja punkt,“ segir Matthews.
Hún telji þá hlaupa á þúsundum sem taldir eru hafa orðið fyrir skaða vegna málsins.
Hún tiltekur sérstaklega að í kringum 300 fyrrverandi sjómenn á bátum namibísku ríkisútgerðarinnar Fishcor eru ekki í þessum þúsund manna hópi. Ástæðan sé einfaldlega sú að ekki vannst tími til að vinna úr kröfum þeirra. Þar er hópur sem telur sig hafa orðið fyrir sambærilegu tjóni þegar skipum þeirra var lagt eða kvótinn skertur verulega vegna þess að kvóti ríkisútgerðarinnar var framseldur til Samherja í stórum stíl.
Það að þessir sjómenn og fleiri skuli ekki vera aðilar að málinu núna, á þó alls ekki að koma í veg fyrir að þeir geti á seinni stigum sótt bætur.
Alison ítrekar það sem hún hefur áður sagt að það sé hreint ekki keppikefli Samtakanna eða kröfuhafanna að fara að reka langt og tímafrekt dómsmál. Þess vegna telji hópurinn einfaldast að Samherji gangist við ábyrgð sinni í málinu, biðji viðkomandi afsökunar og greiði bætur, án aðkomu dómstóla.
„Það er auðvitað megin krafan og það sem væri besta niðurstaðan fyrir alla,“ segir Matthews.
Sérþjónusta Samherja afdrifarík
Fyrrverandi starfsmenn tveggja namibískra fyrirtækja í útgerð og fiskvinnslu eru hins vegar fjölmennastir í hópi þúsundmenningana, samtals á áttunda hundrað. Þeir misstu vinnuna þegar namibísku útgerðirnar tvær misstu veiðiheimildir með ráðherraákvörðun árið 2015.
Samkvæmt ákærum á hendur ráðherranum ytra var sú ákvörðun einfaldlega spilling, sem fólst í að færa kvóta Samherja í skiptum fyrir hundraða milljóna króna mútur.
Matthews segir að allt að tíu árum frá því þau fyrstu misstu vinnuna vegna afleiðinga spillingarmálsins séu þau, meira en helmingur þessara þúsund, enn atvinnulaus.
Svo mikið og langvarandi atvinnuleysi þarf ekki að koma á óvart þegar horft er til þess að í áratugi hefur atvinnuleysi í Namibíu verið um og yfir 40%. Meirihluti hópsins hefur hvorki fengið atvinnuleysisbætur né sérstakar bætur sem ríkisstjórn Namibíu ákvað að greiða sjómönnum í kjölfar fjölmennra og háværra mótmæla í landinu eftir að Samherjamálið kom upp.
Alison segir að í hnotskurn snúist málið um fólk sem hafi verið komið í stöðu til að byggja sér og sínum betra líf, gefa börnum sínum kost á betri menntun, komast í ásættanlegt húsnæði og mannsæmandi aðstæður.
„Fólkið hafi enga ástæðu haft til að ætla annað en staða þess og atvinna væri trygg til framtíðar - enda benti ekkert til annars.“
Fiskistofnar hafi staðið sterkir, segir Matthews og bendir á að það að kvóti teldist sameign þjóðarinnar, var talið eiga að tryggja enn frekar að hann yrði áfram í höndum namibískra útgerða og nýttur heima fyrir.
„Svo allt í einu, eins og hendi væri veifað, er öllum starfsmönnum í fiskvinnslunni sagt upp. Skýringin sem þau fá er sú að allt í einu sé ekkert hráefni til eða á leið í land. Skipin séu skyndilega kvótalaus og þannig verði það alla vega næstu fimm árin,“ segir Matthews og vitnar í frásögn ungrar þriggja barna móður sem vann í fiskvinnslu eins namibísku fyrirtækjanna.
„Konan hafði búið sér og börnum sínum gott líf og, í fyrsta sinn, aðgang að góðri menntun og húsnæði.
Árið 2016 hafi hún og samstarfólk hennar komið að miða á læstri hurð verksmiðjunnar: Það er enginn fiskur í dag, voru skilaboðin. Kvóti skipanna var farinn, segir Matthews, kominn á verksmiðjutogara Samherja.
Líf konunnar og barna hennar umturnaðist við þetta. Matthews segir konuna hafa reynt að berjast við að halda börnum sínum í skóla og skapa sér tekjur með því að selja bakstur við þjóðveginn inn í Walvis Bay. Að lokum neyddist hún til að senda börn sín frá sér til ættingja í nyrsta og fátækasta hluta landsins, þaðan sem hún sjálf kom fyrir mörgum árum í leit að betra lífi fyrir sig og börnin.
Matthews segir konuna lýsa því hvernig hún horfi upp á fjölda fyrrum samstarfsmanna í sömu stöðu ráfa um hafnarborgina.
„Jafnvel rótandi í ruslatunnum eftir mat eða einhverju sem mögulega mætti koma í verð. Flestir búa við erfiðar og ómannúðalegar aðstæður í kofabyggð utan við borgina, oft án þess að eiga fastan samastað.“
Samfélagið segir hún í sárum og örvæntingin í sögum fólksins sýni skelfilegar afleiðingar Samherjamálsins. Þess vegna voni Transparency að íslenskir dómstólar taki þessa hlið málsins með í reikniniginn í umfjöllun um málið og afleiðingar þess.
“Við munum augljóslega líka láta til okkar taka þegar málið fer áfram til þess að minna á þau skelfilegu áhrif sem málið hefur haft á þessa starfsmenn, fjölskyldur þeirra og samfélög í Namibíu. Um þessar afleiðingar á Samherjamálið að snúast á Íslandi. Spilling er oft álitin vera efnahagsbrot, fyrst og fremst. Það er fjarri öllum raunveruleika og við viljum gera allt sem við getum til að minna á það.”
Margra vikna sjálfboðavinna
Söfnun þessa mikla fjölda krafna í Namibíu var unnin í sjálfboðavinnu eins fulltrúa nokkurra hópa fyrrverandi samstarfsfólks. Upplýsingum var safnað frá hverjum og einum og mat lagt á beint og óbeint tjón. Til að mynda var miðað við árslaun viðkomandi árið áður en hann missti vinnu og krafa gerð um skaðabætur sem nema virði árslauna, þau ár sem liðin eru án atvinnu.
Þeir Johnny Nefungo og Ananias Shituile voru sjálfboðaliðar og söfnuðu saman upplýsingum frá fyrrum vinnufélögum sínum á togurum Samherja. Johnny var vélavörður á togaranum Sögu og Ananias háseti á Geysi.
Báðir misstu fyrirvaralaust vinnu sína í ársbyrjun 2020, stuttu eftir að Samherjamálið kom upp og tímasetningin olli tortryggni, eins og kom fram í fréttum á þeim tíma.
Johnny segir að áhöfninni hafi verið sagt að tæma skipið sem væri mjög skyndilega að fara í slipp á Kanaríeyjum.
„Við trúðum þeim bara og það hvarflaði ekki að okkur að það væri eitthvað annað sem byggi að baki,“ segir Johnny.
Ananias segir að þeim á Geysi hafi verið sagt að taka föggur sínar þar sem skipið væri á leið til Máritaníu á veiðar, tímabundið, en myndi svo snúa aftur.
Báðir segjast þeir hafa trúað því að staðið yrði við að skipin kæmu aftur.
Hvorki Geysir né Saga sneru aftur til Namibíu.
Niðurlægjandi skuldaskil
Hvorugur þeirra hefur fengið fasta vinnu á þeim sex árum sem liðin eru, ekki frekar en meirihluti skipsfélaga þeirra. Þeir sátu uppi með reikninga, afborganir af húsnæði, bíl og fleiru. Niðurlægingin, sem fylgdi því þegar margt af þessu var á endanum tekið upp í ógreidda skuld, var ömurleg segir Ananias.
Þeir eru báðir fjölskyldumenn, Johnny á fjögur börn en Ananias þrjú. Auk þess að sjá fyrir þeim kveðst Johnny líka hafa stutt við stórfjölskylduna, eins og hefð er fyrir í Namibíu og víðar þegar einhver fjölskyldumeðlimur kemst í trygga vinnu, á meðan aðrir hafa enga.
Konur og börn urðu að fara
Þeir eru báðir fjölskyldumenn, Johnny á fjögur börn en Ananias þrjú. Auk þess að sjá fyrir þeim kveðst Johnny líka hafa stutt við stórfjölskylduna, eins og hefð er fyrir í Namibíu og víðar þegar einhver fjölskyldumeðlimur kemst í trygga vinnu, á meðan aðrir hafa enga.
Börn beggja þurftu að sögn að hætta námi, fjölskyldur beggja misstu húsnæði og þeir neyddust á endanum báðir til að leysa upp fjölskyldur sínar; eiginkonur og börn fóru aftur heim í þorpin, þaðan sem fjölskyldurnar höfðu upphaflega flúið fátækt eftir auknum tækifærum við ströndina. Báðir völdu að vera eftir og reyna hvað þeir gátu til að afla sér einhverra tekna og vonandi fastrar vinnu, en án árangurs. Ananias segist nú svo gott sem fastur á götunni í Walvis Bay og kveðst ekki einu sinni hafa haft ráð á að heimsækja konu sína og börn á grunnskólaaldri, þar sem hann eigi ekki fyrir rútuferðinni í þorpið til þeirra.
„Ímyndaðu þér bara hvernig það er að hafa ekki hitt konuna sína og börnin í hálft ár, af því að þú hefur ekki einu sinni efni á rútufari,“ segir Ananias
Fangelsaðir ráðherrar hafi það betra
Johnny og Ananias eru sammála um að tími þeirra um borð í togurunum Sögu og Geysi hafi verið góður; þeir hafi þurft að hafa fyrir því en verið komnir í góða og vel launaða vinnu.
„Það væri algjört sjokk að heyra það að þetta væri hluti af einhverri spillingu og að ráðherrar væru komnir í steininn fyrir eitthvað sem tengdist skipinu sem ég var að vinna á,“ segir Johnny.
Namibísku ráðherrarnir tveir og samverkamenn þeirra sem setið hafa í varðhaldi vel á sjöunda ár bíða enn dóms sakaðir um spillingu og mútuþægni í Samherjamálinu.
Johnny segir kaldhæðnislegt til þess að hugsa að líklegast hafi ráðherrarnir haft það betra í fangelsi undanfarin ár en sjómennirnir og fjölskyldur þeirra. Það svelti enginn í fangelsi eins og því sem ráðherrarnir sitja í.
„Við misstum vinnuna vegna afleiðinga spillingarmálsins sem Samherji kallaði yfir okkur,“ segir Johnny.
Það segir hann að sé ástæða þess hann leggi fram kröfur gegn Samherja. Ef ekki hefði verið fyrir spillt samband fyrirtækis og ráðamanna í Namibíu, væri staða hans og fjölskyldunnar mun betri. Það væri eins farið með hann og aðra í hópi þúsundmenningana.
Báðir segja skilaboð sín til forsvarsmanna Samherja þau að gangast við ábyrgð sinni, bjóða og bæta tjón sitt. Og Johnny bætir við:
„Við fáum ekki skipsplássin aftur, við vitum það alveg, en þeir eiga að minnsta kosti að borga okkur fyrir tjónið sem við urðum fyrir vegna þess sem þeir gerðu.“
