„Ég er að verða 77 ára gamall og er farinn að halda að ég verði löngu dauður þegar þetta fer í gegn,“ segir Matthías Bergsson, strandveiðimaður á Patreksfirði. Matthías er fæddur og uppalinn á Íslandi en var sviptur íslenskum ríkisborgararétti árið 1998 eftir áratugadvöl í Bandaríkjunum. Hann hefur sótt um leiðréttingu á ákvörðuninni til Útlendingastofnunar en mál hans lendir þar á eftir langri biðröð umsækjenda um ríkisborgararétt.
Matthías bjó fyrstu 16 æviárin á Íslandi en hélt síðan til Bandaríkjanna í leit að móður sinni sem hafði tekið saman við bandarískan mann og flutt vestur um haf. Í Bandaríkjunum átti Matthías ævintýralegt lífshlaup sem gerð voru skil í ævisögu hans sem Sigmundur Ernir Rúnarsson, þingmaður og fyrrverandi fjölmiðlamaður, skráði og gefin var út árið 2015. Bókin ber heitið Munaðarleysinginn. Einnig má benda á viðtal Viktoríu Hermannsdóttur við Matthías á Vísi sama ár, sjá hér.
Samtals bjó Matthías í 47 ár í Bandaríkjunum en flutti aftur til Íslands árið 2012. Hann var hins vegar sviptur íslenskum ríkisborgararétti árið 1998.
„Ísland viðurkenndi ekki tvöfaldan ríkisborgararétt fyrr en fjórum árum eftir það, eða 2002,“ útskýrir Matthías, en þrátt fyrir lagabreytinguna var ekki hlaupið að því fyrir hann að endurheimta ríkisborgararéttinn.
„Þegar ég kom hingað til landsins fyrir þetta 14 árum þá fór ég beint í Þjóðskrá og skráði heimili mitt hérna á Patreksfirði. Þá var mér sagt að ég yrði að fara í innanríkisráðuneytið, sem heitir Útlendingastofnun núna, og þar var mér sagt að ég yrði að skaffa alls konar gögn, til dæmis hjúskaparvottorð, skilnaðarvottorð og allskonar gögn sem ég bara gat ekki náð í.“
Endurheimt ríkisborgararéttarins strandaði þarna á gögnum sem Matthías gat ekki útvegað en hann hefur verið látinn í friði og aldrei óttast að verða vísað úr landi. „Ég vona að ég sé ekki að kalla það yfir mig núna með því að vekja athygli á þessu,“ segir hann. Hann hefur ferðast á sínu bandaríska vegabréfi en þegar honum hefur verið bent á við heimkomu að hann sé ekki með íslenskt vegabréf hefur hann borið fyrir sig að málið sé í ferli. Sem það raunar er, en málið gengur afar hægt.
Löng biðröð hjá Útlendingastofnun
Matthías hefur undanfarin ár unnið við strandveiðar en fyrir skömmu festi hann kaup á eigin bát. Gallinn er sá að hann fær ekki strandveiðileyfi án ríkisborgararéttar og segist vera að missa af 10 milljóna króna aflaverðmætum. „Þetta átti að verða síðasta vertíðin mín,“ segir hann og fellur staða mála þungt.
Matthías leitaði liðsinnis hjá vini sínum, Björgvin Fjeldsted lögmanni, sem benti honum á að lagabreyting hafi verið gerð árið 2020 sem valdi því að hann þurfi ekki að sækja aftur um ríkisborgararétt heldur geti sótt um leiðréttingu á sviptingunni árið 1998. Bætt var við sérstöku ákvæði sem snýr að því að endurheimta ríkisborgararétt, þannig að Íslendingur sem missti íslenskan ríkisborgararétt samkvæmt lagaákvæðum sem hafa verið felld úr gildi getur óskað eftir að fá hann aftur, uppfylli hann ákveðin skilyrði og leggi fram gögn.
Hefur Björgvin aðstoðað Matthías við að sækja um leiðréttinguna hjá Útlendingastofnun en þar lenti Matthías hins vegar aftast í langri biðröð útlendinga sem bíða eftir afgreiðslu sinna mála.
„Þeir hljóta að vera undirmannaðir þarna í Útlendingastofnun. Þeir eru að vinna mál frá 2024. Björgvin er ekki viss um að ég geti fengið þetta á næsta ári,“ segir Matthías.
Matthías leitaði líka liðsinnis hjá ævisöguritara sínum, Sigmundi Erni Rúnarssyni, sem núna er þingmaður Samfylkingarinnar. Sigmundur bar málið undir formann allsherjarnefndar Alþingis sem tjáði honum að lagabreytingu þurfi til að hægt sé að bjóða upp á séríslenska biðröð vegna umsókna um ríkisborgararétt, gildir þá einu þó að Matthías sé að sækja um leiðréttingu á sviptingu á ríkisborgararétti sínum.
„Þetta er afleitt, því ég fæ ekki leyfi til að hagnast á bátnum sem ég er búinn að fjárfesta í,“ segir Matthías, en það er þó engan veginn eini gallinn við þessa erfiðu stöðu. Honum fellur til dæmis líka þungt að eiga ekki íslenskt vegabréf. „Eins og staðan er í heimsmálunum núna þá finnst mér verra að geta einungis ferðast með bandarískt vegabréf.“
Eins mikill Íslendingur og hugsast getur
„Ég myndi náttúrulega helst vilja að ég þyrfti ekki að vera að hræra í þessu, maður á mínum aldri, þetta kemur svo illa út fyrir mig. Ég er ekki að segja að ég sé hræddur við athygli en mér finnst þetta ekki þægilegt,“ segir Matthías, sem hefði kosið rólegt prívatlíf á efri árum. En hann telur mikilvægt að vekja athygli á hlutskipti Íslendinga sem eru í þessari stöðu.
„Ég veit að það eru miklu fleiri en ég sem hafa lent í þessu. Þess vegna þarf að vekja athygli á þessum galla. Að Útlendingastofnun skuli ekki vera nógu vel mönnuð til að afgreiða svona mál er bara til skammar.“
Það er sérkennileg tilhugsun að kerfið, eða röð atvika, valdi því að maður eins og Matthías teljist ekki vera Íslendingur. Að sjálfsögðu talar hann reiprennandi íslensku án hreims, þrátt fyrir langdvalir í Bandaríkjunum. Hann býr á æskustöðvum sínum á Patreksfriði, hann á bát, hann á fasteign á Laugarvatni og hann á í félagi við aðra land í Raknadal við Patreksfjörð. Samtals hefur hann búið í yfir 30 ár á Íslandi af sinni löngu ævi.
„Ég er bara alvöru Íslendingur frá Bjarnarfirðinum á Ströndum,“ segir hann með léttleika í röddinni þó að óneitanlega sé honum nokkuð þungt í sinni yfir þessari stöðu.
