Fæðingartíðni á Íslandi hefur aldrei mælst lægri. Samkvæmt nýjustu tölum Hagstofunnar fæddust árið 2025 að meðaltali 1,56 börn á hverja konu. Fyrir rúmum áratug hafði talan aldrei farið niður fyrir 1,93 börn. Að óbreyttu þýðir svo lág fæðingartíðni fólksfækkun til lengri tíma.
Þróunin er ekki bundin við Ísland. Fæðingartíðni hefur lækkað víða á Vesturlöndum og sambærileg þróun sést á hinum Norðurlöndunum. Hún vekur þó sérstakar spurningar hér á landi. Ísland hefur lengi litið á sig sem fjölskylduvænt samfélag, með langan rétt til fæðingarorlofs, mikla atvinnuþátttöku kvenna og hátt hlutfall barna á leikskóla.
Samt eignast fólk færri börn.
Ari Klængur Jónsson, einn rannsakenda við Háskóla Íslands sem hafa skoðað þróunina, segir að ekki nýtilkomið að að barneignir keppi við nám, ferðalög og einstaklingsmiðað líf. Slíkar skýringar hafi komið fram þegar fæðingartíðni lækkaði víða í Evrópu á níunda áratug síðustu aldar. Ísland hafi lengi virst nokkuð ónæmt fyrir þeirri þróun, en það hafi breyst eftir hrun.
Ari bendir á að fæðingartíðni hér hafi lækkað mjög mikið frá árunum 2010 og 2011. Hann leggur þó áherslu á að fæðingartíðni sé tímabundinn mælikvarði, mældur frá ári til árs. Það sem hafi fyrst og fremst gerst sé að fólk fresti því að verða foreldrar. Sú frestun hafi mikil áhrif á mælinguna.
Breytingin virðist þó ekki eingöngu skýrast af lífsstíl eða breyttum gildum. Rannsakendur benda til þess að tekjur, kostnaður og óvissa vegi þungt. Ari segir að víða í heiminum megi sjá sömu lækkun síðustu fimmtán ár. Traust til stofnana og félagslegra kerfa hafi veikst, húsnæðisverð hækkað mikið og fæðingarorlofsgreiðslur hafi um tíma verið lágar. Enginn einn þáttur skýri þróunina. Hún virðist fremur hluti af stærri samfélagsbreytingu.
Þetta sést einnig þegar horft er til þess hverjir eignast börn. Lengst af var barneignatíðni mest meðal tekjulægri hópa og þeirra sem höfðu minni formlega menntun. Nú hefur það breyst. Ari segir að í upphafi aldarinnar hafi konur með lægsta menntunarstigið verið líklegastar til að verða mæður. Nú séu konur með mesta menntun líklegastar til þess. Svipað mynstur sjáist þegar horft er til tekna. Bilið milli tekjuhæsta og tekjulægsta hópsins hafi aukist verulega í líkum á að eignast fyrsta barn.
Í grein sem rannsakendur verkefnisins birtu í fyrra veltu þeir því upp hvort barneignir væru í auknum mæli að verða forréttindi sumra. Niðurstöðurnar benda að minnsta kosti til þess að lækkandi fæðingartíðni dreifist ekki jafnt yfir samfélagið.
Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, hagfræðingur og framkvæmdastjóri BSRB, segir þetta ekki koma á óvart. Kannanir meðal félagsfólks í aðildarfélögum ASÍ og BSRB sýni að um þriðjungur launafólks eigi erfitt með að ná endum saman. Húsnæðisöryggi sé þar ráðandi þáttur.
Hún segir að þegar ungt fólk fái ekki raunhæft tækifæri til að komast inn á húsnæðismarkaðinn og búi við mikinn húsnæðiskostnað sé ólíklegra að það treysti sér til að eignast börn.
Áhrifin eru meiri á konur en karla. Konur eru oftar í hlutastörfum, taka enn um tvo þriðju hluta fæðingarorlofsins og tekjur þeirra eru að meðaltali 36,5 prósentum lægri en tekjur karla fimm árum eftir fæðingu barns.
Sigríður segir fæðingarorlofskerfið hafa verið skert verulega eftir hrun. Það hafi verið lagfært að hluta á síðustu árum, en sé enn ekki nógu fjárhagslega styðjandi fyrir foreldra. Þá hafi mikill metnaður verið í leikskólamálum upp úr aldamótum, en síðan hafi verið slegið slöku við. Leikskólastigið hafi ekki verið byggt þannig upp að það geti tekið við börnum eins fljótt og æskilegt væri eftir að fæðingarorlofi lýkur.
Að mati Sigríðar er það ekki einkamál einstaklinga ef efnahagslegar aðstæður hindra fólk í að eignast börn sem það vill eignast. Hún segir samfélagslega mikilvægt að fólk fresti ekki eða hætti við barneignir af fjárhagslegum ástæðum. Val um barneignir eigi að vera einstaklingsbundið, en samfélagið eigi ekki að skapa hindranir sem þrengi það val.
Rannsóknir Ara Klængs og samstarfsfólks hans benda einnig til þess að foreldrar á Íslandi, einkum mæður, upplifi mikið álag við að samræma vinnu og fjölskyldulíf. Þar vegur þungt bilið sem getur myndast þegar fæðingarorlofi lýkur en barn kemst ekki inn á leikskóla. Það bil getur varað mánuðum saman og lendir gjarnan fremur á mæðrum en feðrum.
Þá hafa rannsakendur fjallað um það sem kallað hefur verið „áköf mæðrun“. Þar er átt við hugmyndir um að gott foreldri, og sérstaklega góð móðir, þurfi að verja sífellt meiri tíma, athygli og orku í uppeldi barna sinna. Foreldrahlutverkið verði þannig ekki aðeins einn hluti lífsins heldur verkefni sem þurfi stöðugt að sinna af mikilli fullkomnun.
Nýjar tölur Hagstofunnar sýna líka að foreldrahlutverkið færist síðar á ævina. Meðalaldur móður við fæðingu fyrsta barns var 29,2 ár í fyrra. Hann var um 22 ár árið 1961 og 25,4 ár um aldamótin. Á sama tíma sýna tölurnar að sumir eignast enn stórar fjölskyldur. Í fyrra eignuðust 20 mæður sitt níunda barn, 39 sitt fimmta barn og 150 sitt fjórða barn.
Þetta vekur spurningu um hvort um sé að ræða varanlegt hrun í barneignum eða fyrst og fremst tilfærslu. Ef fólk eignast börn síðar gæti fæðingartíðni að einhverju leyti jafnast út síðar. Ari Klængur segir það að hluta rétt. En frestun hefur afleiðingar. Sá sem eignast fyrsta barn seint hefur einfaldlega minni tíma til að eignast annað eða þriðja barn.
Því kunna lágar fæðingartölur ekki aðeins að segja að fólk eignist börn síðar. Þær kunna líka að segja að forsendurnar fyrir að eignast börn hafi breyst.
