Íris Erlingsdóttir, blaðamaður og fyrrverandi fréttamaður á Stöð 2, segir áratugalanga baráttu gegn karlaveldi á Íslandi hafa leitt til nýs valdaójafnvægis þar sem konur séu orðnar yfirgnæfandi meirihluti í stórum hluta opinbera geirans.
Í grein sem birtist í The European Conservative undir fyrirsögninni The Feminization of the Icelandic State segir Íris að Ísland hafi í meira en hálfa öld gengið lengra en flest önnur lýðræðisríki í þeirri viðleitni að uppræta yfirráð karla. Sú tilraun hafi að mörgu leyti tekist, en að lítið sé rætt um hvort pendúllinn hafi sveiflast of langt í hina áttina.
Íris tekur sérstaklega fram að hún sé hvorki að halda því fram að konur eigi ekki að gegna valdastöðum né kalla eftir afturhvarfi til samfélags þar sem karlar ráði ríkjum.
Spurningin sé frekar hvort opinberar stofnanir á Íslandi séu orðnar svo kvenvæddar, og mótaðar af sambærilegum faglegum og hugmyndafræðilegum bakgrunni starfsfólks, að nýir blindir blettir hafi myndast.
Segir karla halda aftur af sér
Íris segir eina af afleiðingunum vera þá að margir íslenskir karlar séu orðnir mjög varkárir í samskiptum og opinberri umræðu.
Hún segist í gegnum árin hafa orðið vör við blöndu ótta, gremju og vanmáttar hjá körlum sem telji að það geti haft afleiðingar að segja það sem þeim raunverulega finnst, spyrja óþægilegra spurninga eða setja fram skoðanir sem teljast ekki viðurkenndar.
Afleiðingin sé sú að margir kjósi einfaldlega að þegja.
Íris segir lýðræði ekki eingöngu byggjast á formlegu tjáningarfrelsi heldur einnig þeirri félagslegu vissu að fólk geti verið ósammála, gert grín, spurt erfiðra spurninga eða jafnvel sagt eitthvað klaufalegt án þess að því sé sjálfkrafa gerður upp illur ásetningur.
Konur 70 prósent starfsfólks sveitarfélaga
Íris vísar síðan til kynjahlutfalla hjá hinu opinbera og segir tölurnar sýna hversu mikil breyting hafi orðið.
Samkvæmt tölum sem hún birtir eru konur um 62 prósent starfsmanna ríkisins og um 70 prósent starfsmanna sveitarfélaga. Þá starfa 43 prósent allra vinnandi kvenna á Íslandi hjá hinu opinbera samanborið við 15 prósent karla.
Hjá Reykjavíkurborg séu konur 72,4 prósent starfsfólks.
Í grunnskólum Reykjavíkur séu 36 af 42 skólastjórum konur og sex karlar. Af 39 aðstoðarskólastjórum séu 35 konur og fjórir karlar.
Íris bendir einnig á kynjahlutföll innan ráðuneyta. Í dómsmálaráðuneytinu séu samkvæmt samantekt hennar 52 konur og 23 karlar, en sjö konur og einn karl starfi á skrifstofu borgaralegra réttinda og sama hlutfall sé á jafnréttisskrifstofu ráðuneytisins.
Í mennta- og barnamálaráðuneytinu séu 50 af 68 starfsmönnum konur og í heilbrigðisráðuneytinu 56 af 78.
Karlar í einkageiranum
Á sama tíma segir Íris karla mun líklegri til að starfa í einkageiranum.
Um 85 prósent vinnandi karla starfi þar samanborið við 57 prósent kvenna. Þá séu margar af mikilvægustu útflutnings- og framleiðslugreinum Íslands , svo sem sjávarútvegur, byggingariðnaður, orkugeirinn, álframleiðsla, flutningar og verkfræði, að stórum hluta mannaðar körlum.
Íris segir þetta ekki þýða að starfsfólk hins opinbera leggi ekki sitt af mörkum til efnahagslífsins, en að vinnumarkaðurinn sé engu að síður mjög kynjaskiptur.
Karlar séu frekar í líkamlega krefjandi störfum og atvinnugreinum sem afla útflutningstekna, á meðan konur séu mun fjölmennari í skattfjármögnuðum stofnunum og umönnunarstörfum.
Segir umræðuna vera tabú
Íris segir ekkert óeðlilegt við það að stofnanir þrói með sér eigin menningu og viðhorf. Fólk ráði gjarnan til starfa aðra sem hafi svipaðan bakgrunn og menntun og með tímanum geti orðið til stofnanamenning þar sem ákveðin viðhorf verði ráðandi.
Það sé hins vegar furðulega viðkvæmt að ræða þessa þróun þegar konur séu í meirihluta.
Fáir myndu að hennar mati mótmæla því að stofnun sem væri nær eingöngu skipuð körlum gæti haft ákveðna blinda bletti. Þegar kynjunum sé snúið við verði hins vegar jafnvel spurningin sjálf um slíkt ójafnvægi umdeild.
Íris segir markmið frjálslynds lýðræðis ekki eiga að vera yfirráð annars kynsins heldur jafnvægi, ólík sjónarmið og aðhald milli hópa.
Hún segir Ísland hafa eytt áratugum í að vinna gegn yfirráðum karla í opinberu lífi en niðurstaðan hafi ekki orðið jafnvægi heldur ný tegund ójafnvægis sem fáir þori að ræða.
„Heilbrigði lýðræðis veltur ekki á því hverjir sitja í valdastöðum heldur hvort borgararnir séu áfram frjálsir, og nægilega forvitnir í hugsun, til að draga alla samþjöppun valds í efa,“ er inntakið í lokaorðum hennar.
Íris segir hættuna vera þá að sjálfsritskoðun taki sífellt meira pláss og fólk komist að þeirri niðurstöðu að öruggara sé að þegja en að segja það sem því raunverulega finnst.
Að hennar mati geti jafnrétti dagsins í dag orðið að óréttlæti morgundagsins ef samfélagið hættir að spyrja óþægilegra spurninga um vald.
