Mæðradauði er vandamál víða í heiminum þrátt fyrir miklar framfarir í læknavísindum. Hann er mjög fátíður á Íslandi, ein kona hefur látist á fimm ára fresti frá 1980.
Ung kona lést í fæðingu á Landspítala í maí.
Hvert tilfelli vegur þungt, bæði fyrir aðstandendur og heilbrigðisstarfsfólk.
Ísland á sæti í samnorrænni nefnd þar sem farið er árlega yfir öll tilfelli sem koma upp.
Eva Jónasdóttir, fæðingarlæknir á Landspítala, segir mikið ferli fara í gang í tilfellum mæðradauða.
Eva var gestur Spegilsins á Rás 1.
Tíðni mæðradauða ein sú lægsta á Íslandi
Mæðradauði er einna minnstur á Íslandi og tíðnin hefur lækkað mikið frá fyrir 100 til 150 árum.
Öflugu heilbrigðiskerfi og bættum þjóðfélagsaðstæðum er þar að þakka, segir Eva.
„Við þurfum ekki að fara mikið meira en rétt rúm hundrað ár til baka og þá var mæðradauði bara, ég segi ekki algengur en mun algengari en hann er í dag og tíðnin hefur hrapað á síðustu áratugunum.“
Á árunum 2021 til 2024 létust tvær konur beinum mæðradauða á Íslandi og ein kona óbeinum.
Samkvæmt skýrslu UNICEF, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, er áætlað að 287 þúsund konur hafi látist af hans völdum um allan heim árið 2020, um 70 prósent í löndum sunnan Sahara í Afríku.
Eva segir að þennan mun á tíðni megi einna helst rekja til ólíkra heilbrigðiskerfa.
Hún segir Ísland geta stolt borið sig saman við önnur lönd í heiminum.
„Við erum með mjög sambærilegar tölur og Norðurlöndin í kringum okkur og tíðnin er þá mæld á per 100 þúsund fæðingar og þar erum við svona rétt um sjö tilfelli per 100 þúsund fæðingar. Og það hefur verið þannig á Íslandi síðustu árin og er líka á Norðurlöndunum.“
Eva segir mæðradauða þó enn stórt vandamál í fátækari ríkjum.
„En mæðradauði er mjög stórt vandamál á mörgum öðrum stöðum í heiminum, ef maður tekur heiminn allan þá deyr kona mæðradauða á um það bil tveggja mínútna fresti.“
Þjóðfélagsaðstæður og félagslegir þættir geta einnig haft áhrif á tíðni mæðradauða.
Opinber skýrsla um tíðni mæðradauða í Bretlandi, frá því í fyrra, sýnir að hann er rúmlega tvöfalt algengari meðal kvenna af afrískum eða asískum uppruna en hvítra.
Í Bretlandi var tíðnin, á árunum 2021 til 2023, tólf á hverjar 100 þúsund fæðingar.
Á árunum 2005 til 2013 voru að meðaltali tuttugu tilvik árlega á Norðurlöndunum.
Í langflestum tilvikum gengur allt vel
En þegar koma upp tilfelli á Íslandi, hver eru viðbrögð kerfisins, hvaða ferli fer í gang?
„Það fer auðvitað í gang gríðarlega mikið ferli í kringum það til þess að fyrst og fremst hlúa að aðstandendum, hlúa að starfsfólki ef það hefur verið, komið að tilfellinu,“ segir Eva.
Hún segir að heilbrigðisyfirvöld greini hvert tilvik fyrir sig til að draga af því lærdóm.
„Þess vegna erum við líka með þessa samvinnu til dæmis við Norðurlöndin þar sem við sitjum í hópi, í svona samnorrænni nefnd og förum yfir öll tilfelli sem verða á Norðurlöndunum því þar erum við bara með mjög sambærilegt heilbrigðiskerfi eins og okkar.“
En finnið þið fyrir því, þið sem starfið í þessu alla daga, þegar koma upp tilfelli að þau hafi áhrif á eða auki hræðslu eða ótta meðal kvenna sem eru staddar á meðgöngu eða á leið í fæðingu?
„Það getur auðvitað gert það, allt umtal í samfélaginu eða fjölmiðlum, ef það er slæmt þá getur það vakið ótta. En þá er líka mikilvægt að vita það að tilfelli af þessu tagi, eða þegar kona deyr annaðhvort í meðgöngu eða fæðingu, eru gríðarlega fátíð. Og í langflestum tilfellum ganga hlutirnir vel.“
Tíðnin hefur dregist saman á heimsvísu
Tíðni mæðradauða hefur dregist saman um ríflega 40% á heimsvísu, frá aldamótum, samkvæmt gögnum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni.
Árið 2000 dóu um 443 þúsund mæður en 2023 voru þær 260 þúsund.
Rannsakendur segja að lægri tíðni megi að megninu til, eða í ríflega 60% tilfella, rekja til úrbóta í mæðravernd.
Hátt í 40% prósent má skýra með færri fæðingum og þar leikur notkun getnaðarvarna og aðgangur að öruggu þungunarrofi stórt hlutverk.
