Júlíus Valsson skrifar:

Nú liggur fyrir að meirihluti Íslendinga vill ekki hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Þau úrslit hljóta að vekja spurningar um þær upplýsingar sem íslensk stjórnvöld veittu ráðamönnum sambandsins fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Stækkunarstjóri ESB virðist hafa talið að hér væri almennur vilji til að endurvekja aðildarumsóknina, en þjóðin var annarrar skoðunar.

Hvers vegna ætti Ísland að standa utan ESB og hvaða kostir fylgja þeirri stöðu?

Fullveldi og lagasetningarvald

Utan sambandsins heldur Alþingi löggjafarvaldi á þeim sviðum sem EES-samningurinn nær ekki yfir. Innan EES getur Ísland hafnað því að taka nýja gerð upp í samninginn, þótt slík ákvörðun geti haft afleiðingar fyrir viðkomandi hluta hans.
Við aðild yrði forgangur Evrópuréttar bindandi og dómstóll ESB hefði úrslitavald um túlkun hans. Synjunarvald forseta samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar hefði lítið vægi gagnvart reglum sem leiddu af aðildinni. Ísland fengi líklega lágmarksfjölda fulltrúa á Evrópuþinginu, eða 6 af þeim 720 (0,8%) sem þar sitja nú, og áhrif landsins í ráðherraráðinu yrðu takmörkuð þegar ákvarðanir væru teknar með auknum meirihluta.

Kjarni fullveldisins felst í raunverulegu valdi ríkisins til að setja sjálft sín eigin lög, breyta þeim og hafna reglum sem ganga gegn hagsmunum þjóðarinnar.

Sjávarútvegur og orkuauðlindir

Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB felur í sér sameiginlega stjórnun fiskveiða. Ráðherraráðið ákveður árlega heildarafla og úthlutar kvótum til aðildarríkjanna á grundvelli tillagna framkvæmdastjórnarinnar.

Við aðild hefði Ísland þurft að semja um stöðu sjávarútvegsins innan þess kerfis. Þótt hægt væri að leita sérlausna yrðu þær að samrýmast stofnsáttmálum og löggjöf sambandsins. Þar væri mikið í húfi, enda eru fiskimiðin ein verðmætasta endurnýjanlega auðlind þjóðarinnar. Engar varanlegar undanþágur eru í boði ESB.
Sama á við um orkumálin. Ísland tekur þegar upp stóran hluta orkulöggjafar ESB í gegnum EES-samninginn, en full aðild myndi þrengja svigrúmið enn frekar. Ákvarðanir um raforkumarkað, sæstreng og nýtingu vatnsafls og jarðhita gætu í vaxandi mæli ráðist af sameiginlegum reglum sambandsins. Með því að standa utan ESB varðveitir Ísland meiri stjórn á auðlindum sínum, þar á meðal hugsanlegum jarðefnum þ.m.t. olíu á landgrunninu.

Viðskiptafrelsi og samningsfrelsi

Sameiginlega viðskiptastefnan er á forræði ESB. Aðildarríkin geta því ekki gert sjálfstæða fríverslunarsamninga á þeim sviðum sem falla undir hana.

Ísland hefur hins vegar gert fjölmarga slíka samninga fyrir milligöngu EFTA, meðal annars við Bretland, Kanada, Kína og Suður-Kóreu. Þessi staða gerir landinu kleift að leggja áherslu á eigin útflutningshagsmuni og haga viðskiptasamböndum sínum eftir aðstæðum.
Sveigjanleikinn getur reynst mikilvægur þegar viðskiptadeilur koma upp milli stórvelda. Ísland getur rætt beint við Bandaríkin, Bretland og ríki Asíu án þess að þurfa að fylgja gagnaðgerðum sem mótast fyrst og fremst af hagsmunum stærstu ríkja Evrópu. Jafnframt tryggir EES-samningurinn víðtækan aðgang að innri markaði ESB fyrir vörur og þjónustu.

Peningastefna og efnahagslegt sjálfstæði

Nýjum aðildarríkjum ber að stefna að upptöku evrunnar þegar þau hafa uppfyllt skilyrðin. Danmörk er eina ríkið sem hefur varanlega undanþágu samkvæmt sáttmálunum, þótt ekkert ákveðið tímamark gildi um evruupptöku annarra ríkja.

Íslenska krónan er sveiflukennd og íslensk peningastefna hefur ýmsa galla. Eigin gjaldmiðill gerir þó kleift að bregðast við séríslenskum áföllum í sjávarútvegi, ferðaþjónustu og útflutningi. Gengið getur tekið hluta aðlögunarinnar þegar efnahagslífið verður fyrir áfalli. Innan evrusvæðisins þarf hún fremur að eiga sér stað með breytingum á útgjöldum, launum og atvinnustigi. Það er ekki tilviljun að hvorki Danmörk, Svíþjóð, Tékkland, Pólland, Rúmenía né Ungverjaland hafa tekið upp evru. 

Utan ESB ber Ísland heldur enga beina ábyrgð á sameiginlegum lántökum sambandsins eða framlögum í sjóði þess, m.a. lífeyrissjóði, sem flestir eru fjárþrota eða á hausnum. Ísland ákveður sjálft hvernig opinberum fjármunum er varið og hvort það tekur þátt í alþjóðlegum stuðningsverkefnum.

Staða gagnvart valdablokkum

ESB hefur á undanförnum árum stefnt að auknu samstarfi aðildar ríkjanna á sviði utanríkis-, öryggis- og varnarmála. Ísland getur sjálft byggt varnir sínar á aðildinni að NATO og varnarsamningnum við Bandaríkin, en jafnframt mótað eigin afstöðu til mála sem falla utan þeirra skuldbindinga.

Sjálfstæð rödd skiptir máli þegar hagsmunir Evrópu og Bandaríkjanna fara ekki saman, til dæmis í viðskiptum, tækni eða varnarmálum. Eyríki sem byggir afkomu sína á utanríkisviðskiptum þarf að geta brugðist hratt við breyttum aðstæðum og rætt milliliðalaust við helstu samstarfsríki sín.

Norðurslóðir og landfræðileg staða

Landfræðileg staða Íslands hefur lengi verið vanmetin. Grænland stendur utan ESB þótt Danmörk fari með utanríkis- og öryggismál þess. Ísland er sjálfstætt aðildarríki Norðurskautsráðsins og situr þar við sama borð og Bandaríkin, Kanada, Rússland og önnur Norðurlönd.

Með opnun nýrra siglingaleiða, vaxandi hernaðarumsvifum og auknum áhuga á auðlindum norðursins verður lega Íslands sífellt mikilvægari. Landið er hlið milli Norður-Ameríku, Evrópu og Norður-Íshafsins. Sjálfstæð staða auðveldar því að semja beint um hafnir, fjarskiptatengingar, leitar- og björgunarþjónustu, rannsóknir og öryggismál. Innan ESB þyrfti afstaða Íslands oftar að rúmast innan sameiginlegrar stefnu ríkja sem hafa mjög mismunandi hagsmuni á norðurslóðum.

Aðrir kostir

Smæð íslenska stjórnkerfisins getur auðveldað hraðar ákvarðanir og löggjöf sem tekur mið af staðháttum. Alþingi heldur jafnframt stjórn á landbúnaðarstefnu, matvælaöryggi og þeim innflutningsreglum sem standa utan EES-samningsins.

Ísland hefur einnig getað nýtt sjálfstæða stöðu sína sem fundarstaður og milligönguaðili. Leiðtogafundurinn í Reykjavík árið 1986 er þekktasta dæmið. Trúverðugleiki slíks hlutverks byggist meðal annars á því að landið tali eigin rödd í alþjóðamálum.

Gagnrökin

Talsmenn ESB-aðildar benda á að Ísland taki þegar upp fjölmargar reglur sambandsins í gegnum EES án þess að hafa atkvæðisrétt við setningu þeirra. Þeir telja evruna geta stuðlað að lægri vöxtum og meiri stöðugleika, auk þess sem stórt ríkjasamband veiti smáríki skjól gegn þrýstingi stórvelda. Einnig hafi ESB meiri samningsstyrk í alþjóðaviðskiptum en EFTA-ríkin hvert fyrir sig.

Þessi sjónarmið eiga rétt á sér. Spurningin snýst að lokum um hvort Íslendingar telji meira virði beina þátttöku í ákvörðunum ESB gegn því að lúta niðurstöðunni eða áframhaldandi svigrúm til að móta eigin stefnu, þrátt fyrir smæð landsins. En styrk íslands og Íslendinga sem þjóðar má aldrei vanmeta.  

Niðurstaða

Helstu kostir þess að Ísland standi utan ESB felast í stjórn yfir fiskimiðum og orkuauðlindum, sjálfstæðri löggjöf, eigin gjaldmiðli og frelsi til að gera viðskipta- og samstarfssamninga eftir íslenskum hagsmunum. Við bætist sterk staða landsins á norðurslóðum og möguleikinn á að móta utanríkisstefnu án þess að hún þurfi ávallt að fylgja sameiginlegri línu 27 ríkja.

Smáríki getur sjaldnast keppt við stórveldi að mannafla eða fjármagni. Styrkur Íslands liggur fremur í auðlindunum, menningunni, sögunni, legunni og hæfileikanum til að bregðast hratt við. Með því að standa utan ESB varðveitir þjóðin þetta svigrúm og ber um leið sjálf ábyrgð á því hvernig það er nýtt.

Áfram Ísland!