Sex stærstu loforðin í borgarstjórnarkosningunum 16. maí eiga það sameiginlegt að vera bæði áþreifanleg og dýr. Þau snúa að Borgarlínu, húsnæðisuppbyggingu, gjaldfrjálsum skólamáltíðum, leikskólaplássum, álagningarhlutfalli útsvars og stærð borgarstjórnar sjálfrar. Hér er hvert þeirra tekið fyrir í þremur atriðum: hvað loforðið er, hvað það kostar og hver útkoman verður líklegast ef framboðin standa við orð sín. Tölurnar koma frá Reykjavíkurborg, Vegagerðinni, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, Heimildinni og Hagstofu Íslands.

Borgarlínan

Loforð. S-listi Samfylkingarinnar, C-listi Viðreisnar, A-listi Vinstrisins og B-listi Framsóknar lofa að klára fyrsta áfanga á kjörtímabilinu og halda áfram með sáttmálann. D-listi Sjálfstæðisflokksins og M-listi Miðflokksins lofa að stöðva eða endurskoða verkefnið frá grunni. Ari Edwald, oddviti M-lista, hefur kallað það „glórulaus áform“ og „rándýrt“.

Kostnaður. Uppfærður áætlaður kostnaður Vegagerðarinnar vegna fyrsta áfanga nemur nú tæpum 136 milljörðum króna, samkvæmt árshelmingsskýrslu sem birt var í janúar. Heildarkostnaður endurskoðaðs samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins frá ágúst 2024 er um 311 milljarðar — næstum þrefalt meira en upphafleg áætlun frá 2019, sem hljóðaði upp á rúma 100 milljarða. Ríkið greiðir 87,5 prósent af kostnaði sáttmálans; sveitarfélögin saman 12,5 prósent og deila þeim hluta hlutfallslega eftir íbúafjölda. Reykjavík ber því bróðurpartinn af sveitarfélagahluta, eða um 23-24 milljarða af heildinni á 22 árum — að jafnaði um einn milljarð á ári.

Útkoma. Hamraborg-Miðborg-leggur fyrsta áfanga er áætluð  að opna á árinu 2026 og 2027, og stór hluti fyrsta áfangans verður tekinn í notkun fyrir lok kjörtímabilsins 2030. Stöðvun sáttmálans núna myndi þýða uppgjör verklegra samninga sem þegar eru útboðnir og framkvæmdir hafnar. Slíkt uppgjör hefur ekki verið verðlagt opinberlega af þeim flokkum sem leggja það til. Endurskoðun frá grunni, eins og M-listi nefnir, myndi tefja fyrsta áfanga um a.m.k. fjögur til sex ár samkvæmt mati Vegagerðarinnar á sambærilegum verkefnum.

Áhrif á umferð. Þetta er kjarni málsins fyrir kjósendur. Höfuðborgarsvæðinu fjölgaði um 34 þúsund íbúa og 29 þúsund bíla á árunum 2016 til 2024, um 90 íbúar og 80 bílar á viku, samkvæmt greinargerð viðræðuhóps ríkis og sveitarfélaga frá ágúst 2024. Spár gera ráð fyrir 100 þúsund manna fjölgun til viðbótar fyrir 2034 og 40 prósenta aukningu daglegra ferða, úr rúmlega einni milljón í tæplega 1,5 milljón á dag. Núverandi ferðamátaskipting er 58 prósent á eigin bíl, 14 prósent sem farþegi í bíl, 18 prósent gangandi, 5 prósent á hjóli og 5 prósent með strætó samkvæmt mælingum Vegagerðarinnar.

Félagshagfræðileg greining sem unnin var fyrir uppfærðan sáttmála metur þjóðhagslegan ábata á 1.140 milljarða króna á núvirði til 2040 og ábata-/kostnaðarhlutfallið 3,5 — vel yfir 4 prósenta ávöxtunarkröfu Vegagerðarinnar í samgönguverkefnum. Líkan COWI gerir ráð fyrir að með framkvæmdum sáttmálans verði ekin vegalengd einkabíla um 200 þúsund kílómetrum styttri á dag árið 2040 og daglegar umferðartafir um 14 þúsund klukkustundum færri en án framkvæmda. Bílaumferð heldur áfram að aukast í báðum sviðsmyndum, en með sáttmálanum vex hún hægar en íbúafjölgun, en án hans hraðar en íbúafjölgun. Ferðir með almenningssamgöngum og hjólandi um það bil þrefaldast frá 2019 til 2040 ef allt verður framkvæmt; árið 2023 var metár í strætó með 12,6 milljónir innstiga.

Með öðrum orðum: stöðvun Borgarlínu eyðir ekki umferðarvandanum heldur stækkar hann. Án framkvæmdanna færi vöxtur bílaumferðar fram úr vexti íbúafjölda, samkvæmt sama líkani og fjárlagaforsendur sáttmálans byggja á. Það er sjónarmið sem flokkarnir sem boða stöðvun hafa enn ekki svarað með sambærilegri umferðargreiningu.

Húsnæðisuppbygging

Loforð. S-listinn lofar 6.000 nýjum íbúðum á kjörtímabilinu eða 1.500 á ári. R-listi Okkar borgar lofar að hafna skipulagi Keldnalands og lækka íbúðafjölda í Úlfarsárdal stórlega. M-listinn vill rýmka vaxtarmörk höfuðborgarsvæðisins og opna ný útbyggingarsvæði. J-listi Sósíalistaflokksins vill stofna Byggingafélag Reykjavíkur sem byggi óhagnaðardrifið.

Kostnaður. Húsnæðisáætlun Reykjavíkur 2026-2035 gerir ráð fyrir 16.000 íbúðum á tíu árum eða 1.600 á ári að meðaltali. Sögulega hafa verið byggðar um 1.150 íbúðir á ári síðustu fimm ár. Bygging einnar 80 fermetra íbúðar kostar um 45-55 milljónir í byggingarkostnaði og er um 70-90 milljónir í söluverði. 6.000 íbúðir samsvara því 270-330 milljörðum króna í byggingarkostnaði og um 450-540 milljörðum á markaðsvirði. Stór hluti er greiddur af kaupendum, byggingaraðilum og lánastofnunum, ekki borgarsjóði beint, en innviðagjald sem borgin leggur á getur numið milljónum króna á hverja íbúð (um 15.000 kr. á fermetra á þéttingarsvæðum, samkvæmt Samtökum iðnaðarins). Innviðakostnaður borgarinnar eins og  vegir, fráveita, leikskólar og grunnskólar, er ekki tilgreindur í áætluninni en metinn á tugi milljarða á tíu árum.

Útkoma. Til að ná 1.500 íbúðum á ári þyrfti uppbyggingarhraði að vera 30 prósent yfir sögulegu meðaltali samfellt í fjögur ár. Það er mögulegt en háð því að lóðaframboð, mannafli í byggingariðnaði og fjármögnun haldist í takti. Þrír þættir sem ráðast að talsverðu leyti utan borgarinnar. Stöðvun stórra reita eins og R-listinn leggur til myndi minnka framboð um nokkur þúsund íbúðir á komandi áratug. Útbyggingarsvæði utan vaxtarmarka, eins og M-listinn vill, taka að jafnaði sjö til tíu ár frá ákvörðun til lykilafhendingar vegna kröfu um nýja innviði. Byggingafélag Reykjavíkur að Vínar-fyrirmynd myndi krefjast stofnframlags frá borgarsjóði sem ekki hefur verið verðlagt af J-lista.

Gjaldfrjálsar skólamáltíðir

Loforð. Margir flokkar lofa að festa gjaldfrjálsar skólamáltíðir í sessi til framtíðar; sumir vilja útvíkka þær til leikskóla.

Kostnaður. Heildarkostnaður á landsvísu er áætlaður um 5 milljarðar króna á ári samkvæmt Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ríkið greiðir 75 prósent gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga; sveitarfélögin afganginn. Beinn kostnaður Reykjavíkur var áætlaður 1,7 milljarðar króna á ári þegar verkefnið hófst, samkvæmt Heimildinni í mars 2024. Lögin um tekjustofna sveitarfélaga (nr. 75/2024) tryggja fjármögnunina til 2027 sem hluta af kjarasamningum. Útvíkkun til leikskóla yrði viðbótarkostnaður eða gróflega 1-1,5 milljarðar á ári fyrir Reykjavík, miðað við barnafjölda í borgarreknu leikskólunum.

Útkoma. Verkefnið hefur skilað 6 prósenta aukningu í þátttöku barna í skólamat á Suðurnesjum og um 80 prósent foreldra eru ánægð, samkvæmt könnun frá júní 2025. Spurningin er fjármögnunin eftir 2027: ef ríkið dregur sig í hlé fellur hluti kostnaðarins yfir á sveitarfélögin og þar með útsvarsgreiðendur. Ekkert framboðanna útskýrir hvernig það verður leyst.

Leikskólapláss

Loforð. Öll framboðin lofa fleiri leikskólaplássum eða styttri biðlistum. Sum nefna ákveðinn aldur, önnur ekki.

Kostnaður. Eitt nýtt leikskólapláss kostar að lágmarki 17 milljónir króna í stofnkostnaði samkvæmt borgarráði í júní 2025. Til viðbótar er rekstrarkostnaður um 2,5-3 milljónir á barn á ári. Leikskólaleiðin sjálf,  gjaldskrárbreytingar og umsjónarmenn fasteigna  kostar 257 milljónir á ári samkvæmt tillögu sem lögð var fyrir borgarráð í febrúar. Ef bæta þyrfti við 500 plássum til að þurrka út biðlistann, eins og oft er nefnt, þýddi það 8,5 milljarða í stofnkostnaði og 1,3 milljarða árlega í rekstri eða um 0,9 prósent af útsvarstekjum borgarinnar.

Útkoma. Mönnunarvandinn er stærri hindrun en fjármagnsskortur. Borgin hefur sjálf tilkynnt að það „leikskólapláss kostaði a.m.k. 17 milljónir króna“ en að erfiðleikar séu við mönnun. Loforð um fleiri pláss án samhliða loforðs um launakjör og menntun leikskólakennara er því líklegra til að framlengja biðlista en að leysa þá.

Útsvarslækkun

Loforð. D-listinn og B-listinn nefna lækkun útsvars sem markmið, þótt orðalag sé varfærnara en á landsvísu. M-listinn vill lækka stjórnsýslukostnað en ekki útsvarið beint.

Kostnaður. Útsvar Reykjavíkur 2026 er 14,97 prósent eða sama og 83 prósent allra sveitarfélaga á landinu, samkvæmt RÚV í apríl. Útsvarstekjur borgarinnar á árinu 2026 eru áætlaðar rúmlega 150 milljarðar króna. Hver prósentustig útsvars samsvarar því um 10 milljörðum króna á ári. Lækkun um eitt prósentustig, niður í 13,97 prósent, myndi þýða 10 milljarða tekjutap á ári, eða 40 milljarða yfir kjörtímabilið. Til samanburðar er rekstrarafgangur A-hluta 2026 áætlaður 4,8 milljarðar.

Útkoma. Tekjutap af þeirri stærðargráðu yrði ekki brúað af stjórnsýslusparnaði (sjá neðar). Það þyrfti annaðhvort skerðingu þjónustu, hækkun annarra gjalda eins og fasteignagjalda, sorphirðu, leikskólagjalda eða aukna lántöku. Heimili með 800 þúsund krónur í mánaðartekjur myndi spara um 96 þúsund krónur á ári við eins prósentustigs lækkun. Á móti kæmi hækkun á öðrum gjöldum sem nær örugglega myndi éta upp megnið af þeim sparnaði.

Stærð borgarstjórnar og stjórnsýslukostnaður

Loforð. M-listi vill fækka borgarfulltrúum úr 23 í 15 og lækka stjórnsýslukostnað um 50 prósent. F-listi Flokks fólksins lofar einnig „vorhreingerningu“ í stjórnsýslu.

Kostnaður. Grunnlaun borgarfulltrúa voru 988 þúsund krónur á mánuði árið 2023, og með álagi vegna nefndarsetu fara þau í 1,3-1,55 milljónir hjá mörgum. Heildarkostnaður launa og starfskostnaðar 23 borgarfulltrúa er áætlaður um 350-400 milljónir króna á ári. Sparnaður við að fækka í 15 yrði um 100-130 milljónir á ári, eða 0,07 prósent af útsvarstekjum borgarinnar. Verkefnið krefst hins vegar lagabreytingar á Alþingi, ekki ákvörðunar borgarstjórnar.

Útkoma. Sparnaðurinn er raunverulegur en lítill í samhengi við heildarrekstur borgarinnar. Ef rétt er að stjórnsýslukostnaður sé „50 prósent of hár“, eins og M-listi heldur fram án nákvæmrar útreiknings, þyrfti niðurskurð upp á 10-20 milljarða á ári til að standa undir þeirri fullyrðingu. Engin tilgreind aðgerð í stefnuskrám flokkanna kemst nálægt þeirri stærðargráðu. Loforðið er því táknrænt frekar en fjárhagslega afgerandi.

Hvað kostar mest, ódýrust og óljósust

Samanlagt kostar Borgarlínan og samgöngusáttmálinn langmest eða 311 milljarða á 22 árum, þar af einn milljarð á ári fyrir Reykjavík. Ódýrust er fækkun borgarfulltrúa: hún sparar um 100 milljónir á ári en krefst lagabreytingar. Óljósust er útsvarslækkunin: tekjutapið er auðreiknað en hvernig það verður brúað er ekki útskýrt. Á milli liggja húsnæðisloforðin, sem eru að mestu fjármögnuð af kaupendum og byggingaraðilum en háð innviðauppbyggingu sem borgin verður að greiða, og skólamáltíðirnar, sem virka vel en eru pólitískt háðar fjármögnun ríkisins eftir 2027.

Það er athyglisvert að það loforð sem er ódýrast að gefa eða útsvarslækkun, er um leið það sem hefur mestar afleiðingar fyrir rekstur borgarinnar. Og það loforð sem virðist dýrast eða Borgarlínan, er að langmestu leyti greitt af ríkinu en stöðvun þess myndi kosta bæði uppgjör verksamninga og tafir um mörg ár. Áður en krossinn er settur er rétt að spyrja sömu spurningar fyrir hvert loforð: hver borgar, hvenær gerist það og hvað gerist ef það stenst ekki?

Halldór Jörgen Olesen er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar (verdbolga.net). Heildargagnasett yfir öll 98 loforð framboðanna ellefu, ásamt heimildum og rökstuðningi fyrir flokkun,  er aðgengilegt á verdbolga.net/kosningar.