Andlátum fjölgar um 100% á næstu 20 árum. Þetta kemur fram í gögnum kirkjugarðaráðs sem hefur yfirumsjón með yfir 350 kirkjugörðum um allt land. Bálförum hefur fjölgað mikið á síðustu árum. Kirkjugarðaráð segir það gríðarlegt hagsmunamál fyrir bæði ríki og sveitarfélög að sem flestir velji bálför að þessu jarðlífi loknu.
Í samantekt frá kirkjugarðaráði kemur fram að launakostnaður kirkjugarða hefur vaxið hraðar en framlag ríkisins. Hærra launahlutfall af heildartekjum þýðir að minna fer til umhirðu garða, viðhalds mannvirkja og endurnýjunar eigna. Ástandið versnar eftir því sem öldruðum fjölgar. Mannfjöldaspá Hagstofunnar sýnir mikla fjölgun 67 ára og eldri á næstu 20 árum.
Bálstofan hefur verið opin frá 1948 en fram til 2005 voru ekki margir brenndir. Síðustu ár hefur orðið mikil fjölgun og nú er svo komið að helmingur látinna er brenndur. Í Skandinavíu er hlutfallið nær 80%. Ágústa Erlingsdóttir er framkvæmdastjóri kirkjugarðaráðs.
„Þetta fór mjög hægt af stað. Í kringum 2005 var einungis í kringum 18% hlutfall bálfara á Íslandi. En í dag, 2026, erum við að nálgast 50%. Þannig að þetta hefur gerst mjög hratt á síðustu 20 árum ef við horfum á tímann frá 1948–2005. Eldra fólk hefur síður valið bálför og yngra fólk er viljugra. Núna er þetta fólk sem var yngra þarna upp úr aldamótum að verða eldra og líklegra til að velja bálför,“ segir Ágústa.
Stærstu kirkjugarðarnir að fyllast
Mjög hefur dregið úr jarðsetningum í kirkjugörðum í dreifbýli en þær hafa aukist þeim mun meira í kirkjugörðum í þéttbýli. Stærstu kirkjugarðarnir á höfuðborgarsvæðinu eru að fyllast.
„Nú er verið að undirbúa nýjan kirkjugarð í Úlfarsfelli. Síðustu áratugi hefur mest verið jarðsett í Gufunesi sem er nú að fyllast. Það eru náttúrulega alltaf frátekin leiði inn á milli og það tekur áratugi fyrir garðinn að fyllast alveg en þar er búið að úthluta nánast öllu,“ segir Ágústa.
Sveitarfélögunum er skylt að útvega kirkjugörðum land.
„Byggingarland í þéttbýli er mjög verðmætt og það er hagsmunamál bæði fyrir ríki og sveitarfélög að bálfararhlutfallið aukist. Það hefur orðið breyting í nýtingu lands innan kirkjugarðanna og það hefur í raun gerst sjálfkrafa án þess að ríki og sveitarfélög hafi verið að pressa sérstaklega á það,“ segir Ágústa.
Nú verða til fjölskyldugrafreitir. Það sé algengt í sveitakirkjugörðunum.
„Þá er fólkið frá sama bænum allt á sama svæði í kirkjugarðinum og þar eru allir grafnir frá þessu svæði og þannig eiga fjölskyldurnar svolítið sín pláss og svæði í görðunum. En í þéttbýlinu er þetta ekki þannig því þú færð bara næsta lausa pláss þegar það þarf að grafa en þar sem eru til gamlar kistugrafir, bara amma og afi eru grafin hérna einhvers staðar, segjum í Fossvogskirkjugarði. Í dag er hins vegar algengara að nýju kynslóðirnar láti frekar brenna sig og það er hægt að setja allt að átta duftker ofan á eina kistu,“ segir Ágústa.
Enn er verið að setja niður duftker í Hólavallakirkjugarði en svo hafa verið útbúnir sérstakir duftgarðar.
„Sólland er eini garðurinn sem er sérgarður sem er eingöngu ætlaður fyrir duft. En svo eru duftreitir í mörgum öðrum kirkjugörðum. Það eru duftreitir í Fossvogskirkjugarði og það er í Kópavogskirkjugarði, Gufunesi og bara í mörgum eða flestum grafreitum í kringum allt landið. En Sóllandið er svolítið einstakt að þessu leyti að það er byggt eingöngu sem duftgarður og engar kistur fara þar niður,“ segir Ágústa.
Þrefalt lengri grafarhelgi hér á landi en víðast hvar
Hér á landi er grafarhelgin 75 ár. Það er sá tími sem ekki má hrófla við gröf en heimild er fyrir því að setja niður duftker nákomins.
„Ótengdir mega ekki vera grafnir ofan á kistum hér á landi, sem er heimilt samkvæmt lögum fyrr en eftir þessi 75 ár. Í flestum löndum í kringum okkur er þetta 25 ár. Þannig að við erum með mjög langa grafarhelgi og þetta er svona niðurbrotstengt. Við erum með kaldari jarðveg og það bara tekur lengri tíma fyrir allt þetta að gerast. Eins finnst okkur sjálfsagt að, og ég fæ mjög oft svona fyrirspurnir: bróðir langömmu minnar bjó á þessu svæði, veistu í hvaða garði hann hvílir? Eða jafnvel að fólk veit um garðinn en vill fá að vita nákvæmlega hvar viðkomandi hvílir þótt hann hafi verið jarðaður átján hundruð og eitthvað. Okkur finnst sjálfsagt að geta gengið að leiði sem er orðið meira en 100 og jafnvel meira en 200 ára gamalt. Þetta tíðkast ekki mikið í nágrannalöndunum okkar því að einmitt þegar þessi grafarhelgi er liðin, segjum 25 ár, þá er bara hringt í aðstandendur og spurt hvort þeir vilji halda þessu leiði. Ef viðkomandi segir já þá fær hann gíróseðil eða reikning og þarf að borga árlegt gjald fyrir að halda leiðinu. Ef hann segir nei þá er steinninn fjarlægður og það er grafið ofan á og það er þá bara einhver ótengdur aðili. Þannig að þetta er gjörólíkt og ég sé ekki að Íslendingar séu til í þessa breytingu.“
Hvetur fólk til að ákveða sem flest um eigin útför
Ágústa segir það færast í aukana að fólk ákveði sjálft hvernig það vilji hafa útför sína og hvar það vilji láta jarðsetja sig. Hún segir það auðvelda aðstandendum mjög alla ákvarðanatöku og minnka líkur á ósætti og ágreiningi milli þeirra sem oft geti orðið mjög flókinn, tilfinningaþrunginn og jafnvel djúpstæður.
„Og það er mjög mikilvægt. Sérstaklega núna þegar við erum komin með mörg mjög flókin fjölskyldumynstur. Það eru samsettar fjölskyldur og börn úr fyrri samböndum og svo koma ný börn í nýju sambandi. Þetta verður mjög flókið og erfitt og mörg mál sem við erum að lenda í í kirkjugörðunum eru vegna þessa. Fólk er ósátt við það að þegar seinni aðilinn deyr þá hvílir hann við hliðina á mömmu eða pabba og eitthvað svona þannig að við þurfum bara að vera tilbúin í alls konar. Það er hægt á síðunni okkar garður.is þar sem er hægt að fletta upp í legstæðisskrá og sjá hvar allir sem hafa verið jarðaðir á Íslandi hvíla, þar getur maður sjálfur farið og valið og skráð vilja sinn varðandi bálför og þá er það bara skráð inn í kerfið hjá okkur þannig að við vitum það þegar viðkomandi deyr að hann hafi fyllt út svona yfirlýsingu og getum látið aðstandendur vita,“ segir Ágústa.
Hugmyndir um duftgrafreiti við hverfiskirkjur
Upp hafa komið hugmyndir um að koma fyrir duftgrafreitum við hverfiskirkjur sem margar hverjar eru á stórum, lítið nýttum lóðum.
„Í kringum hverfiskirkjur myndi ég halda að söfnuðirnir sem eiga þessar kirkjur og lóðina í kringum þær þurfi að óska eftir þessu eða að koma þessu af stað. En ríkið þarf að greiða fyrir umhirðuna og það gleymist oft kostnaðurinn við umhirðuna og kostnaðurinn við það að vera með garða á mörgum stöðum. Við reynum alltaf í þaula að fá stækkun á garða sem þegar eru til frekar en að opna nýja staði af því að það er svo dýrt fyrir kirkjugarðana að þurfa að fara að flakka á milli margra staða til að sinna umhirðu,“ segir Ágústa.
Ágústa segir að erlendis sé talsvert um að fólk láti dreifa ösku sinni og sé ekki með merktan reit.
„Hér á landi er sáralítið um það. Það þarf sérleyfi frá sýslumanni og einungis er hægt að fá heimild til að dreifa ösku yfir haf, vötn og óbyggðir hér á landi. Víða erlendis er þetta minna mál og þar er ösku dreift í fallega garða hér og þar og jafnvel inni í hverfum, við kirkjur. Þar koma aðstandendur til að minnast hinna látnu og eiga kyrrðarstund í fallegu umhverfi en þar eru engir sérmerktir grafreitir sem þarfnast sérstakrar umhirðu.“
Ágústa segir að nú séu mjög stórir árgangar að eldast og á næstu 20 árum fjölgi andlátum um 100% frá því sem nú er.
„Miðað við aldurssamsetningu þjóðarinnar og fjölgunartölur og hvernig þróunin hefur verið í íbúafjölda þannig að við bara sjáum þetta fyrir. Það mun fjölga ansi hratt hjá okkur í kirkjugörðunum næstu árin,“ segir Ágústa.
