Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra mætti í Bítið á Bylgjunni þar sem til umræðu voru meðal annars Evrópusambandið og staða efnahagsmála á Íslandi. Til stendur að halda þjóðaratkvæðagreiðslu í lok ágúst til að ákveða hvort fara eigi í aðildarviðræður við Evrópusambandið.
Kristrún sagði fyrr í sumar að það hafi verið með ráðum gert að gefa þjóðinni frí frá pólitíkinni í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslnanna. Þorgerður hefur helst setið fyrir svörum um fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu undanfarnar vikur en Kristrún mætti þó í hlaðvarpið The Rest is Politics.
„Það er ánægjulegt fyrir Ísland að ná að lyfta landinu í svona hlaðvarpi,“ segir hún.
„Svo er þjóðin búin að vera í fríi í júlí og mér finnst ekkert óeðlilegt að fólk fái smá tíma til að melta þetta með sjálfum sér,“ segir hún. „Ég hef ákveðið að fara þá leið þegar kemur að svona málum og sagði það frá upphafi að þetta er þjóðarinnar að ákveða.“
Hennar afstaða hafi alltaf verið skýr og hafi hún þegar svarað fjölda fyrirspurna á Alþingi um málið. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin sé fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslunni og stjórnarandstaðan tali gegn hennni telur Kristrún að skoðun fólks á mögulegri aðild ætti ekki að vera bundin við flokkspólitík.
„Þetta er ekki hægri eða vinstri mál.“
Aðstæður breyttust á tveimur árum
Þáttastjórnendur Bítisins, Sigmar Vilhjálmsson og Heimir Karlsson, rifja upp orð Kristrúnar fyrir þingkosningarnar 2024 þar sem hún sagði Evrópumálin ekki vera forgangsmál.
„Eins og staðan var fyrir tveimur árum síðan, rétt fyrir kosningar, þá fannst mér jarðvegurinn ekki þess eðlis og ekki tími til að spyrja,“ svarar Kristrún.
Aðstæður í heiminum hafi hins vegar breyst og töluvert af málum komið upp sem hún bjóst ekki við að þurfa að eiga við sem forsætisráðherra. Nefnir hún viðskiptastríð, tollastríð og einhliða álag tolla.
„Punkturinn minn er þessi, aðstæður hafa líka breyst. Ég sagði alltaf að við myndum sæta færis,“ segir Kristrún og bætir við að hún telji Ísland í mjög góðri samningsstöðu á þessari stundu. Þjóðin eigi að líta stórt á sig, líkt og þegar samið var um inngöngu í Atlantshafsbandalagið.
„Ekkert land í sömu stöðu hefur sótt um aðild og gengið alla leið. Við erum að gera þetta á tíma sem Evrópusambandið er að leita til norðurs og vesturs.“
Þjóðaratkvæðagreiðslan hafi verið hluti af stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og alltaf stóð til að halda hana fyrir árið 2027. Ekki sé um eitthvað sérstakt forgangsmál að ræða og þylur hún upp fjölda mála sem ríkisstjórnin hefur farið í, svo sem fjölgun hjúkrunarheimila, samgönguáætlun og veiðigjöld.
51 prósent sé nóg
„Ég er ekki viss um að fólk tengi þetta mál ofboðslega mikið við skoðanir á ríkisstjórninni,“ segir Kristrún.
Hún telur að fólk átti sig á því að möguleg aðild sé pólitískt mál en skoðun þess á Evrópusambandinu ætti ekki að vera bundin við ákveðna flokka. Alls konar mismunandi flokkar séu á Evrópuþinginu, bæði þeir sem horfa til hægri og vinstri.
Það verði ekki endalok Viðreisnar, sem hefur haft ESB-málin í forgangi, þótt niðurstaðan verði neikvæð. Hún bendir á að fylgi Viðreisnar sé mikið.
„Við verðum að geta treyst okkur á Íslandi til að taka mál eins og þetta sem eru í grunninn pólitísk en þurfa ekki að vera flokkspólitísk.“
Kristrún fullyrðir að sama hver niðurstaða kosninganna, sem haldnar verða 29. ágúst, verður verði niðurstaða hennar virt.
Er 51 prósent nóg [til að fara ekki í aðildarviðræður]?
„Þannig virkar þjóðaratkvæðagreiðsla og meirihluti. Ég myndi gjarnan vilja fá meira afgerandi svar,“ segir Kristrún. „Einhvers staðar verðum við að draga línuna.“
„Ef þjóðin segir nei eru það skýr skilaboð.“
Hins vegar ef þjóðin segir já muni aðildarviðræður hefjast á nýjan leik en ítrekar Kristrún að fullgerður samningur verði lagður fyrir þjóðina og hún muni fá að greiða aftur atkvæði um hann.
Ísland yrði stærsta fiskveiðiþjóð sambandsins
Mögulegar undanþágur frá reglum Evrópusambandsins, sér í lagi þegar horft er til sjávarútvegsins, hafa mikið verið í umræðunni.
Kristrún segist ekki geta fullyrt að Ísland fái slíkar undanþágur en bendir á að ef Ísland gengi í Evrópusambandið yrði landið stærsta einstaka fiskveiðiþjóð sambandsins. Mikilvægt sé að tryggja þjóðinni yfirráð yfir hennar eigin auðlindum þar sem lykilatriðið sé að fjármagnið sem kemur úr kvótanum haldist hér á landi og sömuleiðis störfin.
„Sjávarútvegur skiptir okkur hlutfallslega miklu meira máli en langflest ríki sambandsins,“ segir hún.
„Auðvitað verður það útgangspunktur þessara samningsviðræðna og mér finnst það mjög raunhæfur punktur að eitthvað sem við höfum ein veitt í áratugi þurfi ekki að vera hluti af þessari sameiginlegu stefnu.“
„Við eigum að vera svolítið ánægð með okkur og fara inn og sækja sterkan samning.“
Áætlaður kostnaður um tveir milljarðar
Aðspurð um hvað mögulegar aðildarviðræður geti kostað vísar Kristrún í svar utanríkisráðuneytisins sem gerir ráð fyrir að kostnaðurinn verði tæpir tveir milljarðar. Það kosti álíka mikið og leiðtogafundur Evrópuráðs sem haldinn var í Hörpu árið 2023.
„Erlend hagsmunagæsla kostar peninga og hún skilar árangri sem er oft óséður en hefur áhrif,“ segir Kristrún og nefnir að Ísland fái aukin viðskiptasambönd og lánalínur.
Tveir milljarðar séu lítil tala í stóra samhenginu miðað við þá kosti sem landið geti fengið. Með góðum samningi er verið að opna leið fyrir Ísland inn í tollasamband Evrópu og sömuleiðis fríverslunarsamninga.
„Allt sem skiptir máli og hefur raunveruleg áhrif tekur súrefni úr kerfinu,“ segir hún. „Ísland stendur vel, við erum vel undirbúin.“
Sleggjan hafi skilað sínu
Kristrún fór einnig yfir efnahagsmál á Íslandi í dag þar sem hún segir sleggjuna hafa skilað sínu í að halda verðbólgu og vöxtum niðri.
„Ég myndi vilja sjá lægri vexti og lægri verðbólgu. Staðreyndin er sú að verðbólgan var í kringum níu til tíu prósent á síðasta kjörtímabili. Hún er í kringum fimm prósent núna,“ segir hún.
Olíuverðshækkanir og kjarasamningsbundnar hækkanir hafi spilað inn í en Kristrún telur að hækkanir líkt og kílómetragjaldið hafi ekki haft töluverð áhrif.
„Ég veit alveg að við fórum út í hækkanir en ég veit líka hvernig þær líta út í samhenginu,“ segir hún.
„Það er ekki rétt að hér hafi verið stórkostleg breyting í skatttekjum.“
Tekjur sem hlutfall af landsframleiðslu hafi ekki hækkað á tímabili ríkisstjórnar hennar og liggi fyrir að ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar hafi gert áætlanir um aukin útgjöld sem búið hafi verið að ráðstafa beint af tekjum hærra kílómetragjalds. Þau hafi hins vegar hætt við og þess í stað rekið ríkið með halla.
„Mér finnst ekki erfitt að fara úr olíugjaldi sem við fellum niður í kílómetragjald. Það er búið að breyta eðli kerfisins, það þurfti að klára þetta mál og við gerðum það,“ segir Kristrún.
„Staðreynd málsins er sú að það getur enginn sagt að við séum ekki að ráðast í erfiðar ákvarðanir.“
