Á leiðtogafundi NATO í Ankara í Tyrklandi talaði Donald Trump, forseti Bandaríkjanna, um samstöðu innan NATO eftir að hafa gagnrýnt bandamenn sína harðlega. Á milli leiðtoga NATO sagði hann meðal annars að ríkti „tremendous love“.
Þátttaka í stríðinu í Íran og Patriot-flugskeyti framleidd í Úkraínu?
Donald Trump gagnrýndi samstarfsríki sín í NATO fyrir að taka ekki þátt í stríðinu í Íran, þótt varla sé um varnarstríð að ræða. Það er vafasamt að halda því fram að Bandaríkjunum eða NATO hafi stafað yfirvofandi hætta af Íran. Ekki sér fyrir endann á því stríði og óvíst um það samkomulag sem stefnt var að eftir undirritun MOU 17. júní 2026, þar sem talað var um 60 daga ferli til að ná endanlegu samkomulagi. Átök eru hafin á ný.
Trump talaði um að veita Úkraínu heimild til að framleiða Patriot-flugskeyti (e. Patriot air-defence interceptor missiles), sem eru mikilvæg fyrir loftvarnir Úkraínu, en að undanförnu hefur Kænugarður (Kyiv) verið undir stöðugum loftárásum frá Rússlandi með miklu eignatjóni og mannfalli. Vandinn er hins vegar sá að þessi flugskeyti eru lengi í framleiðslu og einnig þarf leyfi frá einkaaðilum (Lockheed Martin og Raytheon) til að heimila framleiðslu í Úkraínu.
Bandaríkin fái yfirráð yfir Grænlandi
Trump ítrekaði „þörf“ sína fyrir að ná yfirráðum yfir Grænlandi, sem vakti hörð viðbrögð frá forsætisráðherra Danmerkur. Þessi spenna milli Bandaríkjanna og Danmerkur er sérstök, sérstaklega í ljósi þess að Danmörk hefur verið meðal hliðhollari bandamanna Bandaríkjanna innan NATO. Þetta sýnir enn og aftur að stórveldi eiga sér hagsmuni en ekki vini. Trump talaði einnig um að hætta öllum utanríkisviðskiptum við NATO-ríkið Spán vegna ágreinings um útgjöld til varnarmála.
F-35-orrustuþotur til Tyrklands?
Trump ræddi við Recep Erdoğan, forseta Tyrklands, um mögulega afhendingu bandarískra F-35-orrustuþotna (e. Lockheed Martin F-35 Lightning II), sem varla mun vekja mikinn fögnuð í Ísrael, enda er samband Ísraels og Tyrklands stirt um þessar mundir. Trump taldi Erdoğan til tekna að hann hefði ekki aðstoðað Íran í stríðinu.
Staða NATO sem varnarbandalags er óviss vegna ágreinings milli Bandaríkjanna annars vegar og Evrópu auk Kanada hins vegar
Staða NATO er óviss eftir þennan fund. NATO er varnarbandalag, en Trump virðist telja aðildarríki skuldbundin til að styðja árásarstríð á land eins og Íran. Enn er talað um kaup eða yfirtöku á Grænlandi, sem vekur hörð viðbrögð meðal Evrópuríkja NATO, sérstaklega frá Danmörku. Bandaríkin vilja draga herafla sinn frá Evrópu og að Evrópuríki beri nú kostnaðinn af stríðinu í Úkraínu, sem engan endi ætlar að taka. ESB tekur sameiginlegt lán til að fjármagna þann stuðning.
Trump vill bæta samskiptin við Rússland, en Evrópa ekki
Þegar Trump varð forseti á seinna kjörtímabili sínu opinberaðist djúpstæður ágreiningur milli stjórnar hans og flestra Evrópuríkja NATO. Trump vildi semja við Pútín, en Evrópa ekki. Trump bauð Pútín til Alaska við lítinn fögnuð leiðtoga Evrópu og hringir reglulega til Moskvu. Trump telur að Evrópuríki NATO hafi brugðist Bandaríkjunum í stríðinu í Íran, vilji aðstoð Bandaríkjanna en gefi ekkert á móti. Trump vill enn ná Grænlandi undir Bandaríkin með vísan til þjóðaröryggis Bandaríkjanna.
Ekki friðvænlegra í heiminum eftir þennan fund – friður í Úkraínu eða Íran ekki í sjónmáli
Þótt NATO-fundurinn í Ankara hafi á yfirborðinu farið sæmilega fram og lokið með sameiginlegri fundargerð er nú grundvallarágreiningur innan NATO um framtíð bandalagsins. Svokallaður transatlantic link er í besta falli óviss. NATO-fundir virðast nú aðallega snúast um að hafa Trump góðan. Það virðist ekki friðvænlegra í heiminum eftir þennan fund og lausnir eru ekki í sjónmáli, hvorki í Úkraínu né Íran. Í raun virðist þessi fundur hafa skilað litlu.
Hilmar Þór Hilmarsson
Höfundur er prófessor við Háskólann á Akureyri og fyrrverandi starfsmaður Alþjóðabankans,
