Talið er að á milli 20.000 og 30.000 erlendir hermenn berjist með Rússlandsher á vígvellinum í Úkraínu, langflestir frá fátækum ríkjum. Hluti þeirra hélt að sín biði vinna í Rússlandi, til dæmis við trukkaakstur eða í landbúnaði, en endaði svo á víglínunni. Vegabréfin eru tekin af þeim, rússnesk stjórnvöld geta upp á sitt eindæmi framlengt herþjónustuna þangað til stríðinu lýkur og margir hafa greint frá því að vera hótað ofbeldi reyni þeir að flýja.
Vilja stöðva skráningar Kenýamanna í Rússlandsher
Hópur mótmælenda kom saman í höfuðborg Kenýa, Naíróbí, um miðjan mars. Þetta voru um fimmtíu fjölskyldur og fulltrúar mannréttindasamtaka. Hópurinn afhenti þingi landsins undirskriftalista þar sem þess var krafist að gripið verði til aðgerða til að hindra að fleiri Kenýamenn verði skráðir í Rússlandsher.
Nýlega var skýrsla um málið lögð fyrir þing Kenýa og í henni kom fram að yfir 1.000 Kenýamenn hafi verið sendir á víglínuna í Úkraínu til að berjast með Rússlandsher.
Systir eins þessara ungu manna áfellist stjórnvöld í heimalandinu. Hún segir Kenýamenn ekki geta ferðast til Rússlands án þess að stjórnvöld viti af því. Bróðir hennar var 33 ára og taldi sig vera að fara til Rússlands síðasta sumar til að vinna við að keyra trukka. Af því varð þó aldrei því að fljótlega eftir komuna til Rússlands var hann sendur á víglínuna þar sem hann féll. Heima í Kenýa er hans sárt saknað af systur sinni, ekkju og ungri dóttur.
Útlendingarnir í Rússlandsher eiga það flestir sameiginlegt að koma frá fátækum ríkjum. Þetta eru menn til dæmis frá Srí Lanka, Nepal, Jemen, Tógó, Marokkó, Egyptalandi, Kúbu og Kamerún.
Utanríkisráðherra Úkraínu greindi frá því í færslu á X í nóvember að stjórnvöld í Úkraínu hefðu borið kennsl á rúmlega 1.400 menn í Rússlandsher frá 36 Afríkuríkjum.
Stjórnvöld vilja ekki ganga of nærri millistéttinni með herkvaðningu
En hvers vegna gera stjórnvöld í Rússlandi þetta? Að senda þúsundir erlendra hermanna á víglínuna í Úkraínu? Karen Philippa Larsen, sérfræðingur hjá Diis, rannsóknarstofnun í alþjóðamálum í Danmörku, segir að það séu ýmsar ástæður fyrir því að Rússlandsher sækist eftir erlendum hermönnum. Ein þeirra sé sú að stjórnmálaelítan hafi áhyggjur af því hvaða skoðanir millistéttin hafi á stríðsrekstrinum og vilji ekki að hann gangi henni of nærri.
Rússnesk stjórnvöld beiti vissulega kúgun gagnvart eigin borgurum, til dæmis hafi þau náð valdi yfir fjölmiðlum og aðgangi að netinu. Stjórnmálaelítan hafi þó áhyggjur af því að millistéttin fari að láta óánægju sína í ljós verði farið yfir ákveðin mörk. Því sé ekki ráðist í allsherjarherkvaðningu enda yrði slíkt mjög óvinsælt. Forðast sé í lengstu lög að senda millistéttina í stríðið. Þess í stað hafi áhersla verið lögð á að senda fanga á víglínuna, fólk sem býr á landsbyggðinni, fjarri stórborgunum og útlendinga.
Þetta sé hluti af nokkurs konar samningi milli ákveðins hluta landsmanna í Rússlandi og stjórnvalda, að reynt sé að hlífa fólki við afleiðingum stríðsins eins og hægt sé. Því séu erlendir ríkisborgarar sendir á víglínuna. „Það eru þá ekki ungir karlar eða konur sem koma til baka í líkkistu,“ sagði Larsen í viðtali við Heimskviður.
Hún bendir á að aðferðir Rússa við hernaðinn séu mannaflsfrekar og bardagarnir grimmilegir. Því leggi stjórnvöld áherslu á að fá sem flesta í herinn en, eins og áður sagði, þó án þess að láta millistéttinni blæða.
Látið í veðri vaka að hugmyndafræðilegar ástæður reki menn í herinn
Áróður rússneskra stjórnvalda er þáttur í stríðsrekstrinum í Úkraínu. Larsen segir að vera erlendra hermanna á víglínunni sé einnig notuð í áróðurstilgangi. Á samfélagsmiðlum séu þeir sýndir í því ljósi að hugmyndafræðilegar ástæður liggi að baki því að þeir berjist með Rússlandsher. Látið sé í veðri vaka að erlendu hermennirnir styðji stríð Rússa, Rússland og Pútín og berjist með Rússlandi gegn vestrænni heimsvaldastefnu.
Vera erlendu hermannanna er einnig nýtt til að réttlæta stríðið í Úkraínu. Stjórnvöld nýta þá til að telja Rússum trú um að fólk um allan heim standi með þeim. Þetta sé ekki aðeins stríð Rússa, segir Larsen.
Sækjast eftir ríkisborgararétti og launum í Rússlandi
Síðan Rússlandsher hóf allsherjarinnrás í Úkraínu 2022 hafa verið gerðar breytingar á lögum til að fá fleiri útlendinga í herinn. Liðkað hefur verið fyrir því að fólk geti fengið ríkisborgararétt í Rússlandi og síðar fengið fjölskyldur sínar til sín. Þá geta útlendingar í fangelsum í Rússlandi og ríkisfangslausir boðið sig fram til herþjónustu.
Larsen fór til Úkraínu í fyrra og ræddi þar við 18 menn sem ekki eru rússneskir ríkisborgarar en höfðu verið í Rússlandsher. Þeir voru allir stríðsfangar í haldi stjórnvalda í Úkraínu. Skýrsla hennar um viðtölin heitir Russia´s Shadow Fighters og er aðgengileg á vef Diis.
Mennirnir sem hún ræddi við lýsa því að það hafi einkum verið fátækt í heimalandinu og atvinnuleysi sem hafi rekið þá til Rússlands. Þeir hafi fengið loforð um laun sem voru mun betri en þeir gætu nokkurn tíma fengið í heimalandinu og vildu freista þess að skapa betra líf fyrir sig og fjölskyldur sínar. En þegar þeir komu til Rússlands hafi þeir lent í aðstæðum sem minna á aðstæður fórnarlamba mansals, segir í skýrslunni. Til dæmis voru símar og vegabréf tekin af þeim.
Mjög misjafnt var hve mikið mennirnir vissu um það sem biði þeirra eftir komuna til Rússlands. Larsen skiptir hópnum sem hún talaði við í þrennt í þessu tilliti. Fyrsti hópurinn vissi ekki að hann hefði undirritað samning við varnarmálaráðuneyti Rússlands. Mennirnir héldu að þeir væru að fara að vinna til dæmis í tæknifyrirtækjum eða við önnur borgaraleg störf í Rússlandi. Þessir menn höfðu ekki hugmynd um að þeir væru á leið í stríð. Þetta átti þó við um fæsta.
Hluti hermannanna veit ekki að hann sé að fara á víglínuna
Næsti hópur, sem er sá fjölmennasti, vissi að hann væri að undirrita samning við Rússlandsher. Larsen segir að mennirnir hafi haldið að þeir væru að fara í önnur störf, ekki á vígvöllinn, til dæmis tengd undirbúningi fyrir herinn, við að pakka mat, eða að sinna öryggisgæslu, svo sem við herstöðvar í Rússlandi. Þeir héldu að það væru rússneskir hermenn sem sæju um að berjast.
Svo er það þriðji hópurinn, menn sem vissu mætavel að þeir væru að skrifa undir samning við varnarmálaráðuneyti Rússlands um að fara á vígvöllinn. Þeir sögðust hafa gert það til að fá í staðinn há laun og ríkisborgararétt.
Þeir sem vissu ekki að þeir yrðu sendir á víglínuna voru mjög hissa þegar þeir komust að því að sú væri raunin, segir Larsen. Margir þeirra reyndu að rifta samningunum en engum tókst það. Sumum var hótað ofbeldi eða fangelsi ef þeir reyndu að fá sig lausa.
Mennirnir sem Larsen ræddi við í Úkraínu nefndu einkum tvær ástæður fyrir því að hafa sóst eftir vinnu í Rússlandi; að fá hærri laun en hægt væri í heimalandinu og að fá ríkisborgararétt í Rússlandi. Fyrir marga er ríkisborgararétturinn það sem vegur þyngst, komst Larsen að í viðtölum sínum við mennina.
Stríðsfangarnir sem Larsen ræddi við litu á ríkisborgararéttinn sem tækifæri til að vera áfram í Rússlandi og vinna. Fyrir marga var einnig heillandi að fá laun sem í heimalandinu teljast himinhá. Þeir sem hún ræddi við höfðu þó margir hverjir ekki fengið neitt greitt frá Rússlandsher. Þá hafði enginn þeirra heldur fengið ríkisborgararétt, enda höfðu þeir ekki gegnt herþjónustu þann tíma sem samningurinn þeirra kveður á um.
Blekktir til að borga sig frá víglínunni
Stjórnvöld í Rússlandi beita ýmsum leiðum til að ná til ungra manna í útlöndum og fá þá til liðs við sig. Breska ríkisútvarpið, BBC, greindi í janúar frá rússneskri konu sem er stórtæk á samfélagsmiðlinum Telegram í leit að mönnum til að senda í stríðið. Sagt er frá manni frá Sýrlandi sem kallaður er Omar, sem taldi sig hafa fengið vinnu við olíuvinnslu. Þegar hann lenti á flugvelli í Moskvu ásamt fleiri löndum sínum tók konan á móti mönnunum og fór strax með þá á skráningarstöð hersins. Þá áttaði hann sig á því að hann hefði verið blekktur.
Þeir fengu 5.000 bandaríkjadali bara fyrir að skrá sig og loforð um mánaðarlegar greiðslur upp á 2.500 dali. Þetta eru upphæðir sem Sýrlendingar geta aðeins látið sig dreyma um. Omar segir að samningurinn sem þeir undirrituðu hafi verið á rússnesku, tungumáli sem þeir skilji ekki. Konan tók vegabréfin þeirra og lofaði þeim rússneskum ríkisborgararétti. Þá lofaði hún þeim því að þeir þyrftu ekki að fara á vígvöllinn ef þeir borguðu henni 3.000 dali, hún myndi tryggja það. Það er upphæð sem jafngildir um 370.000 íslenskum krónum. Eftir tíu daga herþjálfun var hann þó sendur á vígvöllinn.
Þá neitaði hann að borga henni og hún svaraði með því að senda honum myndband af því þegar hún var að brenna vegabréfið hans. Omar segir að þegar hann hafi neitað að berjast á vígvellinum hafi honum verið hótað fangelsisvist og dauða.
Breska ríkisútvarpið er með staðfestingar frá yfir 500 mönnum sem konan hefur reynt að koma í herinn. Hún hefði lofað þeim að þeir yrðu ekki sendir í stríð og að þeir yrðu frjálsir ferða sinna eftir eitt ár. Tólf þeirra, hið minnsta, hafa fallið eða er saknað.
Omar frá Sýrlandi er enn á vígvellinum og sendi BBC talskilaboð. Hann lýsir stöðunni þannig að það séu lík um allt. Fólk ýmist bíði bana eða særist af völdum sprenginga eða sprengibrota. Hann hafi oft þurft að klofa yfir lík á ferðum sínum. Fallnir hermenn séu settir í ruslapoka og skutlað að næsta tré. Ofan á allt saman hafi hann komist að því að rússnesk stjórnvöld geti framlengt samninginn sjálfkrafa þar til stríðinu lýkur. Hans samningur hefur þegar verið framlengdur.
Larsen segir að auglýsingum frá Rússlandsher sem beint sé að útlendingum á samfélagsmiðlum hafi fjölgað mikið. Stríðsfangarnir sem hún ræddi við í Úkraínu hafi þó ekki verið ráðnir í gegnum slíkar auglýsingar. Þeir hafi heyrt af vinnu í Rússlandi frá vinum, kunningjum og fjölskyldu eða frá umboðsmönnum rússneskra stjórnvalda, sem vinna með sendiráðum Rússlands og aðstoða við umsóknir um vegabréfsáritanir og annað.
Líkindi með aðstæðum fórnarlamba mansals
Larsen hefur lýst aðstæðum útlendinga í Rússlandsher þannig að þær minni á aðstæður fórnarlamba mansals. Hún segir það geta verið snúið að nota hugtakið mansal og því segir hún að það séu líkindi. Hún segir þau felast í því að mennirnir viti oft ekki hvað þeir séu að fara út í. Það sé þessi óvissa og blekkingar. Þeir fá loforð um eitthvað en eru svo narraðir til að undirrita samning um eitthvað allt annað þegar á hólminn er komið.
Þá voru vegabréf mannanna tekin, líkt og oft er gert við fórnarlömb mansals, og þeir hafa engan rétt á að rifta samningum sem þeir hafa undirritað. Þeir eru því án vegabréfs og eiga því litla möguleika á að koma sér úr þessum aðstæðum. Í ofanálag er þeim hótað ofbeldi reyni þeir að flýja. Dæmi eru um að þeir hafi verið neyddir til að horfa á myndbönd af aftökum á fólki sem hafi reynt að flýja herinn, bendir Larsen á að fram hafi komið í viðtölum annarra við stríðsfanga úr Rússlandsher.
Reyndi að tala um fyrir Lavrov
Þessi yfirferð hófst í Kenýa og henni lýkur líka þar. Stjórnvöld virðast hafa hlustað á mótmælendur því að nokkrum dögum síðar fór utanríkisráðherra Kenýa, Musalia Mudavadi, til Moskvu til fundar við Sergei Lavrov, utanríkisráðherra Rússlands. Hann bað Lavrov að koma þeim skilaboðum til varnarmálaráðuneytisins að hætta að skrá Kenýamenn í herinn.
Lavrov tjáði sig ekki um málið á blaðamannafundi með starfsbróður sínum frá Kenýa en sagði að varnarmálaráðuneytið ætlaði að skoða mál sem hefði valdið áhyggjum hjá Kenýamönnum. Hann hélt því þó síðar fram að Rússar hefðu ekki neytt neinn til að skrá sig í herinn.
