Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra segir hallalaus fjárlög raunhæf.
„Annars hefðum við ekki verið að leggja þetta fram. Það er örugg og ábyrg stjórnun á ríkisfjármálunum. Þetta verður ekkert sársaukalaust en þetta er það sem við þurfum að sýna Seðlabankanum stuðning með, og ekki síst hafa í huga heimilin í landinu sem búa við alltof háa verðbólgu og alltof hátt vaxtastig,“ segir Þorgerður.
„Eins og frægt er orðið: við þurfum að gera þetta sjálf og það þarf að fara í ákveðnar aðgerðir,“ segir Þorgerður og vísar þar líklega til niðurstaðna þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB. Já-sinnar bundu vonir við að aðild Íslands að ESB myndi draga úr verðbólgu og vöxtum.
„Heildarmyndin er sú að þetta mun koma vel út til lengri tíma fyrir heimilin. Það eru mjög mikilvæg skilaboð inn á markaði að ríkisvaldið er ekki að senda reikninginn á framtíðarkynslóðir, og þótt fyrr hefði verið.“
Bygging nýs búsetuúrræðis fyrir ósakhæfa og hættulega einstaklinga fær verulega innspýtingu á næsta ári. Í nýju fjárlagafrumvarpi er gert ráð fyrir að fjárveitingar til verkefnisins verði um 1,3 milljarðar króna. Í fjárlögum fyrir 2026 var gert ráð fyrir 500 milljónum króna undir liðnum Húsnæði vegna öryggisvistunar fullorðinna. Í nýja frumvarpinu hækkar þessi fjárveiting í 1,3 milljarða króna.
Þetta sérhæfða úrræði mun rísa á Hólmsheiði í Reykjavík. Ný stofnun, Miðstöð um öryggisráðstafanir, mun sjá um reksturinn og á hún að taka til starfa þann 1. apríl 2027.
Nýja miðstöðin mun hýsa allt að 16 einstaklinga sem þurfa sérhæfða þjónustu en eiga ekki heima í fangelsum. Þar á meðal er fólk með alvarlegan geðrænan vanda sem dæmt hefur verið til öryggisgæslu. Einnig verður hægt að vista þar fólk sem lokið hefur afplánun í fangelsi en telst áfram mjög hættulegt umhverfi sínu.
Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, segir hallalaus fjárlög vera staðreynd og að í dag sé gleðidagur. Hólmfríður Dagný Friðjónsdóttir fréttamaður náði þessari örstuttu athugasemd frá Ingu á leið inn á ríkisráðsfund.
Hólmfríður Dagný Friðjónsdóttir fréttamaður ræddi við Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra þegar hún mætti á ríkisráðsfund á Bessastöðum. Hún spurði hvort ráðlegt væri að hækka gjöld á almenning við núverandi aðstæður.
„Þetta eru fyrstu hallalausu fjárlögin í að verða áratug. Stærsta einstaka aðgerðin sem ríkið getur ráðist í núna er að vera ekki með almenna þenslu. Við erum að halda gjaldahækkunum í lágmarki og við erum með til skoðunar ákveðnar breytingar í samtali við vinnumarkaðinn.
Hún segir mikið rætt um kílómetragjöld þessa dagana. „Síðasta ríkisstjórn var með áætlanir um miklu hærri hækkanir á kílómetragjöldum en við erum með þarna inni. Við erum að verja almenning en ná þessum öðrum tekjum og útgjöldum líka.“
„Þetta er ekki olía á verðbólguna þegar maður er að skila fyrstu hallalausu fjárlögunum í að verða áratug.“
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar, segir að sér virðist sem fjárlagafrumvarpið komi ekki vel út fyrir láglaunafólk, sérstaklega barnafjölskyldur sem séu að reka heimili.
„Húsnæðisstuðningur lækkar verulega, mér sýnist að lækkunin sé meira en tíu prósent á milli ára. Það er náttúrulega algjörlega ömurlegt þegar við horfumst í augu við það að fólk sem er á leigumarkaði er að borga gríðarstóran hlut sinna ráðstöfunartekna í húsaleigu. Svo slær það okkur líka mjög að sjá hvernig barnabæturnar eru ekki verðbættar og tapa þannig verðgildi sínu milli ára.“
Hún segir að svo virðist sem hagsmunir lágtekjufólks séu látnir til hliðar til að skila hallalausum fjárlögum.
„Við sem erum að vinna með og berjast fyrir lágtekjufólk skiljum ekki af hverju áherslan er á þetta stóra núll sem þau monta sig núna af frekar en að bæta lífskjör fólksins sem sannarlega þarf á því að halda.“ Hún vísaði þar til þess að Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra ritaði stórt núll á spjald sem Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, hélt á. Það átti að tákna hallalausan rekstur ríkissjóðs á næsta ári.
Sólveig Anna fagnar bankaskatti og hærri virðisaukaskatti sem leggist á erlenda ferðamenn í baðlónum. Hún segir að hægt væri að hækka fjármagnstekjuskatt verulega.
Samtök fyrirtækja í fjármálaþjónustu lýsa vonbrigðum með að skattar á fjármálafyrirtæki hækki milli ára. Í yfirlýsingu frá samtökunum segir að sértækir skattar og gjöld á fjármálastarfsemi hækki um 7,5 milljarða króna milli ára og verði 31 milljarður.
Samtökin segja Ísland skera sig úr með mikilli sértækri skattlagningu á fjármálafyrirtæki. Þau segja stjórnvöld hafa vísað til tímabundinna aðstæðna þegar þau hafi rökstutt skattlagningu á banka. Þau lýsa ótta um að tímabundnar ráðstafanir festist varanlega í sessi.
Fréttastofa ræddi stuttlega við Sigmund Davíð Gunnlaugsson í síma um hans fyrstu viðbrögð við fjárlögunum.
„Þetta er alveg með ólíkindum. Þessi stjórn virðist ekkert læra af reynslunni; heldur áfram að hækka skatta og álögur á almenning þegar sú nálgun þeirra hefur nú þegar skapað veruleg vandræði í samfélaginu, þannig þetta er bara áhyggjuefni á hvaða vegferð þessi ríkisstjórn er,“ segir Sigmundur.
Von er á frekari viðbrögðum frá honum.
„Við fögnum því að það sé verið að leggja fram hallalaus fjárlög. Það á að gerast árlega. En við teljum að það sé verið að leggja álögur á rangt fólk, eða á almenning, sem er fullhlaðinn fram að þessu. Við teljum að það sé ekki rétt að vera með hallalaus fjárlög með því að leggja álögurnar á almenning,“ segir Finnbjörn A. Hermannsson, forseti Alþýðusambands Íslands (ASÍ), um fjárlögin.
Finnbjörn segir hækkun krónutölugjalda um 5,4% vont innlegg inn í kjarasamninga.
„Ef allir gera það erum við að tryggja það að verðbólga verði hér áfram.“
Finnbjörn segir að það þurfi að auka tekjur ríkissjóðs með því að leggja álögur á þá sem hafi borð fyrir báru.
„Til dæmis eins og er verið að gera núna með bankana. Við þurfum bara að tryggja það að sá skattur fari ekki út í verðlagið og almenningur borgi það. Við höfum verið að kalla eftir því að fjármagnstekjuskattur verði hækkaður. Og það eru fleiri matarholur sem hægt er að horfa til. Við getum bara séð afkomu þessara stóru fyrirtækja. Þau hafa algjörlega borð fyrir báru að bæta á sig,“ segir Finnbjörn.
„Það eru til dæmis þeir sem standa að verslun hér á Íslandi, olían, tryggingafélögin. Það eru þessi fyrirtæki.“
Engar aðgerðir nema viðræður sigli í strand
Finnbjörn segir verkalýðsfélögin og ríkið að mörgu leyti róa í sömu átt en að ríkið eigi ekki að velta byrðunum af hallalausum fjárlögum á launþega.
Forsendur kjarasamninga brustu í ágúst þegar verðbólga mældist yfir viðmiði sem sett var í samningunum.
„Við erum að gagnrýna frumvarpið núna. Við erum í viðræðum, bæði við Samtök atvinnulífsins og ríkisstjórnina, og við förum ekkert að boða neinar aðgerðir fyrr en það er komið í strand, ef það gerist.“
Athygli vakti við kynningu fjárlagafrumvarps næsta árs að Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra skrifaði stórt núll með tússi á spjald sem Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, hélt á. Það var til marks um að enginn halli yrði á ríkisrekstrinum á næsta ári.
Kristrún og Daði Már eru ekki þau fyrstu til að fagna hallalausu fjárlagafrumvarpi með þessum hætti.
Bill Clinton, forseti Bandaríkjanna frá 1993 til 2001, var vígreifur þegar hann kynnti fjárlög ársins 1999. Þegar hann lauk ræðu sinni um ágæti fjárlaganna gekk hann að töflu sem hafði verið komið fyrir, fékk afhentan túss og ritaði stórt núll til marks um að fjárlögin yrðu hallalaus. Sá sem afhenti honum tússinn var Al Gore, varaforseti Bandaríkjanna.
„Mín fyrstu viðbrögð eru þau að mér finnst þetta mjög bjartsýnt. Þau eru að tala hér um afgang upp á tæpa fimm milljarða sem eru 0,1%, sem er auðvitað mjög lítið og þarf mjög lítið útaf að bregða til þess að það verði halli en ekki hallalaus fjárlög,“ segir Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, um fjárlögin.
„Svo verð ég að segja það að þetta er ríkisstjórn sem var kosin til þess að ná hér niður vöxtum og verðbólgu, og talaði um það i lok árs 2024 að þau myndu einbeita sér að því. Það var það loforð sem þau gáfu þjóðinni. Það hefur ekkert gengið né rekið í að ná hér niður vöxtum og verðbólgu nema síður sé.“
Guðrún segist vitaskuld hrósa ríkisstjórninni fyrir þann metnað sem hún sýni til að vera með hallalaus fjárlög.
„En það verður þá að vera eitthvað raunverulegt hald í þeim tillögum sem liggja þar að baki, og ég sé það því miður ekki.“
Halla Gunnarsdóttir, formaður VR, lýsir áhyggjum af því að í fjárlagafrumvarpi næsta árs sé ekki að sjá neinar aðgerðir sem liðki fyrir því að kjarasamningar geti valdið.
„Að því leytinu til er það slæmt fyrir allan almenning á Íslandi ef við finnum ekki leiðir til að þeir haldi,“ segir Halla í viðtali við Maríu Sigrúnu Hilmarsdóttur fréttamann.
Forysta vonaðist eftir frystingum á gjaldskrám til að liðka fyrir því að samningar haldi. Svo virðist ekki vera, segir Halla. Að sama skapi séu húsnæðis- og barnabætur að rýrna.
„Auðvitað hefur maður líka áhyggjur af aukinni gjaldheimtu á fólk og mögulega skerðingu á þjónustu. Við eigum eftir að sjá almennilega hvernig á að útfæra þann part af fjárlögunum, sem er þetta svokallaða aðhald, það er niðurskurður.“
„Það sem við höfum haft áhyggjur af er þetta harða markmið um hallalaus fjárlög,“ segir Halla. Hún segir að fara verði vel með opinbert fé en óttast áhrifin ef það eigi að ná því með niðurskurði og gjöldum. Halla segir að ríki og sveitarfélög hafi étið upp hluta af launahækkunum almennings með því að standa ekki við fyrirheit um að halda aftur af gjaldahækkunum.
„Þetta eru ekki góðar fréttir fyrir heimili og fyrirtæki í landinu. Hér er verið að hækka skatta og álögur, það er verið að hækka kílómetragjaldið. Og það sem verra er er verið að hækka krónutöluhækkanir upp á 5,2% sem er ekki gott upp á verðbólguvæntingar og að ná niður verðbólgu,“ segir Lilja Dögg Alfreðsdóttir, formaður Framsóknarflokksins, um fjárlagafrumvarpið.
Hún segir fjárlögin vonbrigði og hefur ekki trú á að þau séu til þess fallin að lækka verðbólgu og vexti.
„Við eigum að vaxa úr vandanum. Við eigum að vera með þannig hagstjórn að við séum með þokkalegan hagvöxt. Eins og staðan er núna, nýjasta hagspáin bendir til þess að hagvöxtur sé að lækka. Við höfum trú á því að þetta sé vinna, vöxtur velferð, en það er ekki það sem þessi ríkisstjórnin er að gera. Hún hækkar álögur á fólk og fyrirtæki í landinu og það er neikvætt,“ segir Lilja.
„Seðlabankinn sagði það síðast þegar þeir voru að hækka vexti, þá töluðu þeir um að það væri verið að hækka stýrivexti fyrst og fremst vegna hækkana á opinberum gjöldum. Þetta gengur ekki lengur og ég er mjög hissa á að ríkisstjórnin átti sieg ekki á því.“
Ríkið ætlar að verja tæpum 12,8 milljörðum króna í öryggis- og varnarmál á næsta ári.
Þetta er raunhækkun upp á 2,4 milljarða króna frá fyrra ári. Hækkunin skýrist að stærstum hluta af nýrri 2,3 milljarða króna viðbót ríkisstjórnarinnar.
Þessum aukapeningi á samkvæmt frumvarpinu að verja í þrennt:
- Að styrkja varnir landsins.
- Að taka meiri þátt í alþjóðlegu samstarfi.
- Að laga og byggja upp mannvirki á varnarsvæðum ríkisins.
Hluti af fénu mun renna til þess að styðja áfram við Úkraínu. Ísland mun meðal annars taka þátt í að kaupa hergögn og aðrar nauðsynlegar birgðir fyrir landið.
Einnig á að fylgjast betur með loftrýminu yfir Íslandi. Loks á að fjölga þjónustubyggingum og gistirýmum á öryggissvæðinu í Keflavík.
Magnús Geir Eyjólfsson fréttamaður sat kynningarfund vegna fjárlagafrumvarps næsta árs og ræddi við ráðherra að kynningu lokinni. Nokkur atriði í frumvarpinu vöktu athygli Magnúsar Geirs.
Kynning fjármálaráðherra var óhefðbundin að því leyti að forystukonur ríkisstjórnarinnar sátu á fremsta bekk. Alla jafna sitja ráðherrar ekki kynningar á fjárlagafrumvarpi. Tíðindin eru eflaust þau að það er stefnt á að reka ríkissjóð með 5 milljarða afgangi. Það yrði þá í fyrsta skipti í nærri áratug sem ríkið yrði rekið með afgangi. En það er eitt að leggja fram hallalaus fjárlög, það er annað að sjá til þess að það gangi eftir. Nær undantekningalaust aukast útgjöldin þegar frumvarpið kemur til kasta þingsins og þróunin í heimshagkerfinu er óhagfelld.
Stóru tíðindin birtust á glæru sem Daði varpaði upp undir lok kynningarinnar. Á útgjaldahliðinni á að spara 43 milljarða. Fjórir milljarðar fara í flatan niðurskurð þvert á málaflokka, þrír milljarðar eiga að sparast með fækkun stöðugilda og svo á að spara 36 milljarða í óskilgreindum „sértækum útgjaldaaðgerðum“. Aðspurður segir Daði það felast í sameiningu stofnana og aukinni skilvirkni.
Á tekjuhliðinni á að sækja rúmlega 22 milljarða. Þar af koma 9 milljarðar úr ferðaþjónustu, annars vegar fjórir milljarðar í hækkun virðisaukaskatts á baðlón og hins vegar fimm milljarðar í innviðagjöld. Hærri bankaskattur á að skila sex milljörðum, kílómetragjöld verða hækkuð og skila fjórum milljörðum aukalega og svo verða endurgreiðslur virðisaukaskatts vegna íbúðarhúsnæðis lækkaðar.
Daði gerir einnig ráð fyrir 6 milljarða króna tekjuaukningu vegna bankaskatts. Spurður hvort hann óttist að aukin skattheimta á bankana skili sér í verri kjörum til almennings segir Daði:
„Það er alltaf þannig að þegar álögur eru hækkaðar þá dreifist kostnaðurinn að einhverju leyti á þann sem er skattlagður og viðskiptavini hans. Það er hins vegar þannig að þessar ófyrirséðu viðbótartekjur sem bankakerfið hefur fengið vegna verðbólgu, það er borð fyrir báru getum við sagt.“
Hægt er að horfa á viðtal Magnúsar Geirs Eyjólfssonar fréttamanns við Daða í heild hér í spilaranum.
Fjármálaráðherra boðar einng 4 milljarða króna tekjuaukningu vegna kílómetragjalds.
„Þau eru eitthvað að hækka. Þetta er í samræmi við langtímastefnu sem þessi ríkisstjórn tók yfir og hefur haldið sig við um að styrkja fjárhagslegar stoðir undir fjárfestingar í samgöngum. Við höfum stigið mjög stórt skref í að auka þær fjárfestingar en þær þarf auðvitað að fjármagna,“ segir Daði.
Meðal tekjuaðgerða sem Daði boðar eru 5 milljarða króna tekjur vegna gjaldtöku í ferðaþjónustu.
„Þetta er svokallað innviðagjald,“ segir Daði.
„Þetta var boðað í ríkisstjórnarsáttmálanum. Þetta hefur lengi verið í umræðunni og er einhvers konar afgjald fyrir þá þær náttúruauðlindir eða náttúruperlur sem ríkið á og eru eru heimsóttar af ferðamönnum.“
Þannig það á að taka upp gjaldtöku á ferðamannastöðum?
„Það á að taka upp gjaldtöku á ferðamannastöðum,“ segir Daði.
Á það jafnt við um Íslendinga og erlenda ferðamenn?
„Nei, hugmyndin er sú að þetta nái einungis til erlendra gesta. Íslendingar eiga jú þessar auðlindir þó ríkið fari með forsvarið, og hafa þegar greitt sitt gjald fyrir reksturinn á þeim.“
„Við hljótum að vera sammála um að við munum aldrei ná sjálfbærum rekstri ríkisins ef við förum ekki yfir núllið einhvern tímann. Það erum við að gera núna og það er mjög mikilvægt,“ sagði Daði Már í viðtali við fréttastofu eftir kynninguna, spurður hvort hann væri bjartsýnn á að markmiðið um hallalausan rekstur ríkisns tækist.
Daði boðaði fimm milljarða króna afgang af fjárlögum næsta árs.
Í meðferðum þingsins á fjárlagafrumvarpi er algengt að útgjaldaliður ríkisins hækki. Daði segist vonast til þess að þingið skilji mikilvægi þess að skila hallalausum fjárlögum.
„Þetta er það tæki sem ríkið hefur yfir að ráða til að draga úr verðbólgu. Ríkið getur minnkað eigin umsvif og það er besta leiðin. Þó það sé freistandi að setja meiri peninga út, sem það er alltaf, og ef við skoðum Íslandssöguna hefur verið gert ítrekað oft, er núna ákallið um að við stöndum saman um að ná niður verðbólgunni. Þetta verður að klárast.“
Alla jafna er fjármálaráðherra eini ráðherrann á staðnum þegar fjárlagafrumvarp er kynnt. Því var ólíkt farið í ár því formenn allra stjórnarflokkanna voru á staðnum.
Þegar Daði Már Kristófersson hafði lokið kynningu sinni bauð hann formönnunum upp á svið. Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra ritaði stórt 0 á spjald sem Daði hélt á undir orðunum: Halli ríkissjóðs árið 2027.
Að því loknu föðmuðu formenn stjórnarflokkanna hann og stilltu sér upp við hlið hans fyrir myndatöku.
Kynningu fjármálaráðherra er lokið og búið að birta fjárlagafrumvarp næsta árs.
Hér geturðu farið inn á fjárlagavef næsta árs og skoðað í hvað peningarnir fara á næsta ári og hvaða breytingar verða á ríkisrekstri.
Þar kemur meðal annars fram að fimm milljarða afgangur er áætlaður á fjárlagafrumvarpi næsta árs eftir 37 til 237 milljarða halla á hverju ári frá 2019 til 2026.
Fjármálaráðherra er ekki eini ráðherrann á kynningarfundinum. Þar sitja Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra.
Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, mætti þegar Daði Már var byrjaður á kynningu sína og farinn að ræða um hvað þyrfti að leggja áherslu á. Daði heilsaði Ingu sem tók undir kveðjuna og sagði að það þyrfti að laga umferðina.
Daði Már þakkaði þeim fyrir samstarfið og kvaðst kunna að meta hvernig flokkarnir hefðu unnið saman að því erfiða verkefni að ganga frá hallalausum fjárlögum.
Fjármálaráðherra segir að mestu kjarabætur sem hægt sé að færa íslenskum heimilum sé að ná vöxtum og verðbólgu niður. Hann segir mikilvægasta verkefnið vera að sýna aga.
Halli er miklu algengari en afgangur þegar fjárlög eru skoðuð aftur í tímann, segir Daði Már Kristófersson. Hann segir bankahrunið og covid hafa sýnt að hófleg skuldastaða ríkisins sé aðalatriðið í svigrúmi ríkisins til að bregðast við áföllum.
Reka á ríkissjóð með fimm milljarða króna afgangi á næsta ári, samkvæmt fjárlagafrumvarpinu sem Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, er að kynna.
Þetta verður í fyrsta skipti síðan 2018 sem ríkið er rekið hallalaust, ef fjárlögin ganga eftir. Síðan þá hefur ríkið verið rekið með allt að 237 milljarða króna halla á ári. Það gerðist í covid.
Samantekt ráðuneytisins á fjármálaráðuneytinu má nálgast hér.
Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, hóf kynningu sína á fjárlögum næsta árs með því að rifja upp þegar hringt var í hann tvítugan og spurt út í helstu skoðanir hans á stjórnmálum. Svarið þá var: „Ég hef mestar áhyggjur af hallarekstri ríkisins.“
Hann sagði það sérstaklega ánægjulegt að vera í því hlutverki nú að kynna hallalaus fjárlög í fyrsta skipti síðan 2018.
„Við erum loksins að fara úr mínus í plús“
Hann sagði að á þessum tíma hefði samanlagður hallinn verið 866 milljarðar og lýsti hann því sem „velferð sem við höfum tekið að láni“.
Hægt er að fylgjast með kynningu fjármálaráðherra í beinni útsendingu efst í fréttinni. Við segjum svo helstu tíðindi hér í fréttavaktinni.
Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, greindi frá því í Vikulokunum á laugardag að nokkurra milljarða króna afgangur yrði á fjárlagafrumvarpi næsta árs.
„Ég mun auðvitað kynna þetta á mánudaginn og þá verða allar þessar tölur ljósar en þetta hleypur á einhverjum milljörðum,“ segir Daði.
Langt er liðið síðan Alþingi afgreiddi síðast hallalaus fjárlög. Það var undir lok árs 2018 þegar þingið samþykkti fjárlög fyrir 2019.
Góðan dag og velkomin á fréttavakt um fjárlagafrumvarp næsta árs. Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, kynnir frumvarpið. Við fylgjumst með því og flytjum ykkur svo fréttir af frumvarpinu og viðbrögð við því.
Ég heiti Brynjólfur Þór Guðmundsson og legg af stað með ykkur inn í daginn.
