Á síðasta ári fæddust að meðaltali 1,56 börn á hverja konu hér á landi. Aldrei hefur fæðingartíðni á Íslandi mælst lægri frá því samræmd skráning á fæðingum hófst um miðja 19. öld. Samkvæmt Hagstofunni standa Íslendingar sig þó örlítið betur en stærstu Norðurlandaþjóðirnar, en lenda engu að síður langt á eftir Færeyingum.
Fjöldi lifandi fæddra barna á hverja konu var rúmlega 1,4 í Svíþjóð á síðasta ári, um 1,5 í Noregi og Danmörku en 1,3 í Finnlandi. Færeyingar standa hins vegar þar afgerandi framar öðrum Norðurlandaþjóðum. Heildarfrjósemi í Færeyjum mældist 2,1 barn á konu á síðasta ári, sem er sú tala sem almennt er talin nauðsynleg til að viðhalda mannfjölda til lengri tíma litið.
Persónuleg ákvörðun að eignast barn – eða sleppa því
Engin ein skýring er á lægri fæðingartíðni. Að eignast barn, eða sleppa því, er persónuleg ákvörðun sem ratar ekki inn í hagskýrslur um tölfræði barneigna.
Tvær megintilgátur hafa þó verið áberandi í umræðunni. Sú fyrri er að samfélagslegar aðstæður, svo sem kaup og kjör fólks á barneignaaldri og þjónusta við barnafjölskyldur, ráði mestu um að færri börn fæðist. Hin tilgátan er að breytingar á hugarfari og menningu skipti þar meira máli en efnahagslegar aðstæður.
Menntun, laun og barneignir
Lengi vel var frjósemi meiri hjá efnalitlu fólki en þeim sem höfðu meira á milli handanna. Menntun virtist einnig hafa áhrif á barneignir. Konur með langa skólagöngu áttu að jafnaði færri börn en konur sem fóru ekki sömu leið. Almennt gilti, bæði á Íslandi og víða á Vesturlöndum, að tekjulægri fjölskyldur með litla formlega menntun eignuðust fleiri börn en menntaðra og efnameira fólk.
Í fréttaskýringu RÚV er haft eftir Ara Klæng Jónssyni félagsvísindamanni að þetta samband hafi tekið breytingum á síðasta aldarfjórðungi. Nú eignast menntaðar konur í vel launuðum störfum að jafnaði fleiri börn en konur með lægri tekjur og styttri skólagöngu. Í fréttaskýringunni er velt upp þeirri spurningu hvort barneignir séu í auknum mæli að verða forréttindi þeirra sem búa við bestu efnahagslegu aðstæðurnar.
Afskipti stjórnvalda breyta litlu
Ingvar Smári Birgisson lögmaður telur að efnahagslegi þátturinn skipti litlu máli þegar fólk ákveður hvort það eignist börn eða ekki. Í Facebook-færslu bendir hann á að efnahagur fjölskyldna hér á landi hafi sjaldan eða aldrei verið betri og líklega sé kostnaður við barneignir lægri nú en áður, sem hlutfall af fjölskyldutekjum.
Hann bendir jafnframt á að þróunin á Íslandi sé í meginatriðum sambærileg þeirri sem sjáist víða annars staðar á Vesturlöndum. Að mati Ingvars Smára hafi ríkisafskipti af barneignum, svo sem skattaívilnanir eða aukin framlög til barnafjölskyldna, almennt haft takmörkuð áhrif á þróun fæðingartíðni.
„Ég er sannfærður um að eina raunverulega leiðin að því að ná fæðingartíðninni upp í rúmlega tvö börn á hjón sé með stórbreyttu hugarfari og menningu sem upphefur barneignir,“ skrifar Ingvar Smári.
Hann telur jafnframt að skýringar sem byggja fyrst og fremst á skorti á leikskólaplássum standist illa þegar litið er til þróunarinnar hér á landi og erlendis.
