Lögfræðingar segja ekki rétt að forseti Íslands tapi málskotsréttinum fari svo að Ísland gangi í Evrópusambandið líkt og skilja mætti af myndskeiði Áfram Ísland sem er í dreifingu á samfélagsmiðlum.
„Í dag getur forseti skotið málum til þjóðarinnar og leyft henni að kjósa, svona eins og í Icesave. En ef við göngum í Evrópusambandið væri þessi hluti lýðræðisins bara tekinn af okkur,“ segir í myndskeiðinu.
Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst 2026 gefst kjósendum kostur á að svara því hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið.
26. grein stjórnarskrárinnar
Þegar talað er um málskotsrétt er vísað til þeirrar heimildar forseta Íslands að synja lagafrumvörpum sem hafa verið samþykkt á Alþingi og vísa þeim í þjóðaratkvæðagreiðslu.
26. grein stjórnarskrár lýðveldisins Íslands hljóðar svo:
„Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.“
Ólafur Ragnar Grímsson vísaði þremur lagafrumvörpum til þjóðaratkvæðagreiðslu með málskotsréttinum, einu vegna frumvarps til laga um fjölmiðla árið 2004 og tveimur lagafrumvörpum vegna Icesave árin 2010 og 2011. Ólafur Ragnar er eini forsetinn sem hefur nýtt málskotsréttinn.
„Engin breyting á formlegri heimild forseta Íslands“
Ragnhildur Helgadóttir, lagaprófessor og rektor Háskólans í Reykjavík, segir ekki standast skoðun að forseti Íslands tapi málskotsréttinum ef Ísland gengur í Evrópusambandið.
„Það verður engin breyting á formlegri heimild forseta Íslands,“ segir Ragnhildur.
Að vísu hafi ákveðin Evrópulöggjöf bein réttaráhrif á Íslandi án þess að fara í gegnum Alþingi Íslands ef við göngum í ESB.
„Ef Ísland ákvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu að það væri einhver Evrópulöggjöf sem við gætum alls ekki sætt okkur við þá þyrfti að semja um það eða bregðast við því með öðrum hætti,“ segir Ragnhildur.
Í myndskeiðinu er varpað fram þeirri spurningu hvort þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst gæti orðið ein af þeim síðustu þjóðaratkvæðagreiðsla Íslendinga. Ragnhildur bendir á að það hafi verið fjölmargar þjóðaratkvæðagreiðslur hér á landi sem ekki byggja á 26. grein. Hún ítrekar þó að engar breytingar verði á heimild forseta.
Evrópureglur myndu trompa þær íslensku
Birgir Ármannsson, lögfræðingur og félagi í Áfram Ísland, segir ekki rétt að forseti Íslands missi málskotsréttinn við ESB-aðild. Rétt er að taka fram að hann kom ekki að gerð myndskeiðsins.
Birgir bendir á að forseti Íslands myndi ekki geta vísað lögum sem koma frá Evrópusambandinu til þjóðaratkvæðagreiðslu.
„Í þeim tilvikum sem Evrópusambandið setur reglugerðir gilda þær alls staðar í Evrópusambandinu án aðkomu í okkar tilviki Alþingis. Þá er auðvitað ekki tækifæri eða aðstaða hjá forseta til að hafa nein afskipti af þeim málum,“ segir Birgir.
„Þessu tengt er auðvitað líka það að Evrópureglurnar geta haft áhrif með öðrum hætti. Þó þau taki ekki beinlínis lög þá geta þau haft bein áhrif hérlendis og líka með forgangsskilyrðum Evrópuréttarins.“
Í þeim tilfellum séu það stofnanir Evrópusambandsins sem segi til um hvaða lög eða reglur trompi önnur.
„Þegar Evrópureglur stangast á við íslenskar þá trompa þær,“ segir Birgir.
Í myndskeiðinu er spurt að því hvort þjóðaratkvæðagreiðslum í ágúst kunni að verða ein sú síðasta hérlendis.
Telur þú að hér verði haldnar fleiri þjóðaratkvæðagreiðslur ef við göngum í Evrópusambandið?
„Það er auðvitað ekki útilokað en það gæti fækkað tækifærum til þess,“ svarar Birgir.
