Samtök skattgreiðenda hafa sent sérfræðingateymi ÖSE/ODIHR á Íslandi formlegt erindi með ellefu athugunarpunktum vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar um áframhald ESB-viðræðna.
Í erindinu er meðal annars óskað eftir því að ODIHR skoði opinbera upplýsingagjöf stjórnvalda, breytingar á kostnaðartölum eftir að atkvæðagreiðsla hófst og notkun opinberra miðla Utanríkisráðuneytisins í kosningabaráttunni.
Samtökin benda jafnframt á það sem þau telja kerfisgat í íslenskri kosningalöggjöf: Ekkert stjórnvald virðist hafa skýrt umboð til að hafa eftirlit með réttmæti, staðreynda eða tímasetningu upplýsinga sem ráðuneyti birta fyrir kjósendur.
Erindið er sent í framhaldi af fundi samtakanna með sérfræðingateymi ODIHR 25. ágúst.
ODIHR sendi tveggja manna sérfræðingateymi til Íslands að formlegu boði íslenskra stjórnvalda. Teyminu er meðal annars ætlað að skoða kosningaumhverfið og skila lokaskýrslu að atkvæðagreiðslunni lokinni. ODIHR staðfestir að teymið hafi verið sent vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
Ráðuneytið birti hvatningu til að segja já
Einn athugunarpunktanna varðar grein utanríkisráðherra sem birt var á opinberum vef Stjórnarráðsins 20. ágúst, meðan utankjörfundaratkvæðagreiðsla stóð yfir.
Greinin endaði á orðunum:
„Verum með kassann út og segjum já fyrir framtíðina og börnin okkar.“
Samtök skattgreiðenda taka skýrt fram að utanríkisráðherra hafi fullan rétt til að berjast fyrir málstað sínum sem stjórnmálamaður. Athugunarefnið sé hins vegar að hvatningin hafi verið birt á opinberum vettvangi ráðuneytisins.
Utanríkisráðuneytið gegnir jafnframt framkvæmdarhlutverki við atkvæðagreiðslu utan Íslands. Samkvæmt kosningalögum ákveður utanríkisráðherra hvar og hvernig atkvæðagreiðsla erlendis fer fram og starfsfólk utanríkisþjónustunnar gegnir þar hlutverki kjörstjóra.
Samtökin óska því eftir því að ODIHR meti hvort nægilega skýr aðgreining hafi verið milli pólitísks hlutverks ráðherrans og stofnanahlutverks ráðuneytisins.
Í sameiginlegum leiðbeiningum ODIHR og Feneyjanefndarinnar er lögð áhersla á skýra aðgreiningu ríkisvalds og kosningabaráttu og að til staðar séu virk úrræði vegna meintrar misnotkunar stjórnsýsluúrræða. Leiðbeiningarnar eru ekki sjálfstæð bindandi lög heldur viðmið um góða kosningaframkvæmd. Leiðbeiningar ODIHR og Feneyjanefndarinnar.
Landskjörstjórn segist ekki hafa valdheimildir
Samtök skattgreiðenda sendu Landskjörstjórn erindi 20. ágúst vegna þess að Utanríkisráðuneytið hafði breytt opinberum upplýsingum um áætlaðan kostnað Íslands af ESB-aðild eftir að atkvæðagreiðsla hófst.
Í svari Landskjörstjórnar 26. ágúst sagði:
„…hefur landskjörstjórn engar valdheimildir til þess að bregðast við gagnvart efni og upplýsingum sem önnur ráðuneyti eða stjórnvöld kjósa að birta á eigin vettvangi.“
Landskjörstjórn tók því ekki efnislega afstöðu til spurninga samtakanna.
Samtök skattgreiðenda segja svarið sýna að málið falli milli valdsviða. Ekkert stjórnvald innan íslenska kosningakerfisins virðist hafa skýrt umboð til að meta réttmæti, sanngirni eða tímasetningu upplýsinga sem ráðuneyti birta í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu.
Samtökin leggja áherslu á að þetta sé ekki gagnrýni á Landskjörstjórn, sem hafi svarað innan síns lögbundna ramma, heldur lýsing á hugsanlegum veikleika í kerfinu.
Landskjörstjórn benti jafnframt á að kjósendur sem greitt höfðu atkvæði utan kjörfundar gætu kosið aftur. Síðast greidda atkvæðið gildir og atkvæði á kjördag víkur eldra utankjörfundaratkvæði til hliðar.
Sú leið nýttist þó aðeins þeim sem fréttu sjálfir að kostnaðarupplýsingunum hefði verið breytt.
Tæplega 18 þúsund höfðu þegar kosið
Utanríkisráðuneytið birti upphaflegt kostnaðarmat 21. júní. Þar var nettókostnaður Íslands vegna mögulegrar ESB-aðildar sagður á bilinu tveir til sjö milljarðar króna á ári.
Utankjörfundaratkvæðagreiðsla hófst 27. júlí. Hinn 17. ágúst höfðu tæplega 17.900 manns greitt atkvæði, eða um 6,6 prósent þeirra sem voru á kjörskrá.
Daginn eftir uppfærði ráðuneytið kostnaðarmatið í um átta til þrettán milljarða króna. Áður hafði verið gert ráð fyrir átta milljarða sparnaði vegna þess að greiðslur tengdar EES-samstarfinu féllu niður, en sú tala var lækkuð í um tvo milljarða.
Á vef ráðuneytisins kom fram að upplýsingarnar hefðu verið uppfærðar „að teknu tilliti til fjölmiðlaumfjöllunar dagana á undan“.
Samtökin fagna því í erindinu að ráðuneytið varðveitti bæði eldri og nýrri útgáfu upplýsingasíðunnar. Gagnrýni þeirra beinist ekki að því að upplýsingarnar hafi verið leiðréttar heldur því hversu seint það gerðist og að brúttógreiðslur Íslands til ESB hafi aldrei verið birtar.
Fyrra erindi samtakanna til Landskjörstjórnar snerist meðal annars um hvort kjósendur hefðu haft sambærilegar forsendur til að taka upplýsta ákvörðun.
Nafnlaust erindi borgara framsent
Samtökin framsendu ODIHR einnig nafnlaust erindi borgara að beiðni höfundar þess.
Í erindinu eru skjáskot sem sýna að opinber Facebook-síða utanríkisráðuneytisins hafi ítrekað dreift greinum utanríkisráðherra í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar.
Samtök skattgreiðenda taka fram að þau hafi ekki samið skjalið og hafi ekki sjálf sannreynt Facebook-skjáskotin. Þau hafi hins vegar sannreynt að grein ráðherrans og hvatningin til að segja já hafi birst á opinberum vef Stjórnarráðsins.
Þá benda samtökin ODIHR á að allt efnið sem erindið fjallar um sé opinbert, en höfundurinn hafi engu að síður talið nauðsynlegt að koma upplýsingunum á framfæri án þess að nafns hans væri getið.
Samtökin taka enga afstöðu til ástæðna höfundarins fyrir því að óska nafnleyndar.
Segjast ekki taka afstöðu til úrslitanna
Samtök skattgreiðenda leggja áherslu á að erindið feli hvorki í sér ásökun um lögbrot né afstöðu til þess hvernig landsmenn greiddu atkvæði.
Óskað sé eftir því að ODIHR meti upplýsingagjöfina, aðgreiningu stjórnmálabaráttu frá starfsemi opinberra stofnana og hvort íslenska kosningakerfið hafi næg úrræði þegar ágreiningur verður um upplýsingar sem stjórnvöld birta fyrir kjósendur.
Lokaskýrsla ODIHR um þjóðaratkvæðagreiðsluna er væntanleg á næstu vikum.
