Í dag fá Íslendingar tækifæri til þess að greiða atkvæði með því að hefja viðræður um mögulega aðild að Evrópusambandinu. Evrópusambandið er samstarf 27 fullvalda ríkja sem grundvallast á mannréttindum, lýðræði, frelsi, jafnrétti og réttarríki. Samskipti ríkjanna byggjast á fyrirsjáanlegum reglum og gagnkvæmri virðingu fyrir sjálfstæði þeirra, ólíkum hagsmunum og menningarlegri sérstöðu. Að baki liggur sú sannfæring að friður, frelsi og velmegun verði best tryggð með samvinnu, frjálsum viðskiptum og sameiginlegum leikreglum. Evrópusambandið er í dag kyndilberi þeirrar umgjarðar alþjóðasamskipta sem einmitt hefur verið undirstaða öryggis okkar og þeirra framfara sem hafa orðið í íslensku þjóðfélagi undanfarin 80 ár.

Vissulega er Evrópusambandið einstakt og óvenju náið samstarf, og við þekkjum það vel, enda höfum við í rúma þrjá áratugi átt aðild að innri markaði Evrópu í gegnum EES samningin. Sá samningur er ótvíræð forsenda hagsældar á Íslandi og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. En við tökum upp megnið af regluverki innri markaðarins án þess að eiga sæti við borðið þar sem reglurnar eru settar. Í því felst verulegur lýðræðishalli og í raun fullveldisframsal.

Nú reynir á þessa umgjörð alþjóðamálanna sem hefur reynst okkur svo dýrmæt. Stoðirnar svigna undan yfirgangi stórvelda, sem beita tollum og efnahagslegum aflsmunum sínum til þess að ná sínu fram í samskiptum við aðrar þjóðir. Tilgangurinn er ekki eingöngu viðskiptalegs eðlis heldur einnig pólitískur, og því hafa stórveldin reynt að hafa bein afskipti af innanríkismálum á öllum sviðum, s.s. utanríkisstefnu, neytendavernd, skattamálum, sjálfstæði dómstóla, þjóðmenningu og jafnvel fullveldisyfirráðum yfir eigin landssvæði.

Ráðamönnum um allan heim er ljóst að litlum og meðalstórum þjóðum getur reynst erfitt að verja sjálfstæði sitt og viðskiptahagsmuni við þessar aðstæður, jafnvel þótt þær kunni að halda formlegu fullveldi. Ein leið er að fara með veggjum, vonast til þess að vekja ekki athygli og alls ekki styggja yfirgangsseggina.

En það er ekki stíll Íslendinga. Engin sjálfstæð þjóð með sjálfsvirðingu leggst svo lágt í meðvirkni og undirlægjuhætti.

Okkar leið er frekar að skapa viðnámsafl með samstöðu um grundvallargildi. Evrópusambandið hefur sýnt það í verki að það getur staðið í hárinu á hvort tveggja stórveldum og alþjóðlegum stórfyrirtækjum. Með 450 milljóna manna markað, næst stærsta hagkerfi heims og tollabandalag, skapar sambandið ekki aðeins stóran og stöðugan heimavöll heldur hefur líka burði til þess að verja hagsmuni aðildarríkja og velferð borgaranna gagnvart utanaðkomandi öflum. Á þessum tímum veitir ekki af slíkri samstöðu.

Litlar þjóðir efla sjálfstæði sitt og fullveldi með samstarfi við önnur ríki. Það er mikil sjálfsblekking að stinga höfðinu í sandinn og láta sem iðustraumar alþjóðastjórnmála hafi engar afleiðingar fyrir íslenska hagsmuni. Og það er alvarlegt ábyrgðarleysi að endurmeta ekki stöðuna, móta framtíðarsýn í ljósi breyttra aðstæðna og kanna til hlítar þá valkosti sem bjóðast. Við þurfum að leita nýrra leiða til þess að lifa eftir þeim hugsjónum sem hafa gert okkur að því sem við erum.

Ísland hefur áður brugðist við sviptingum og tekið stórar ákvarðanir á óvissutímum, svo sem með aðild að NATO, EFTA og EES. Ekkert þessara skrefa var óumdeilt en öll hafa þau reynst heilladrjúg fyrir íslenska þjóð og atvinnulíf. Það er í raun aðeins rökrétt og ákaflega varfærið skref að kanna með aðildarviðræðum þá kosti sem full aðild að Evrópusambandinu kann að fela í sér. Það er raunhæf og ábyrg leið til þess að verja þann góða árangur sem við höfum náð og gera jafnvel betur, styrkja sjálfstæðið, stuðla að öflugra og fjölbreyttara atvinnulífi og bæta lífskjör allra ekki bara sumra.

Gleymum því ekki heldur að þótt Ísland sé til fyrirmyndar á marga mælikvarða þá er hér líka ýmislegt sem betur mætti fara. Við búum við kerfislæg vandamál og byrðinni er ójafnt skipt. Við erum í litlu og opnu hagkerfi sem er viðkvæmt fyrir ytri sveiflum og fáar þjóðir reiða sig meira á alþjóðaviðskipti en við. Íslenska krónan er minnsti fljótandi gjaldmiðill veraldar og sveiflast eins og strá í vindi. Og þótt lífskjör séu hér almennt góð þá hefur okkur aldrei tekist að öðlast þann efnahagslega stöðugleika sem nágrannaþjóðir okkar búa við.

Fyrir vikið er verðbólga viðvarandi, vextir eru hér tvö- til þrefalt hærri en gengur og gerist í Evrópu og verðlag er það hæsta sem þekkist. Krónan er ekki trúverðugri gjaldmiðill en svo að það þarf að tryggja hana, með verðtryggingu húsnæðislána, leigusamninga og margvíslegra viðskipta með vörur og þjónustu. Þessi veruleiki blasir við almenningi á Íslandi og hann kemur harðast niður á þeim sem minnst eiga. Enda er það sagt um verðtryggðu krónuna að það sé gott að eiga hana (með tryggri raunávöxtun) en skelfilegt að skulda hana. Krónan lék heimilin grátt í hruninu þegar verðlag rauk upp úr öllu valdi, launin lækkuðu, störfum fækkaði og lánin stökkbreyttust.

Langflestum hagfræðingum ber saman um að með upptöku Evru verði efnahagsumhverfið stöðugra, vaxtakostnaður einstaklinga, fyrirtækja og ríksjóðs muni lækka og samkeppni muni aukast neytendum til hagsbóta. Hér er um verulegan ávinning að ræða fyrir samfélagið í heild. Stöðugleiki, erlend fjárfesting og minni fjármagnskostnaður er jafnframt lífsspursmál fyrir nýsköpun og sprotafyrirtæki í þekkingariðnaði. Viljum við byggja upp fjölbreyttara atvinnulíf og verðmætasköpun til framtíðar þá verðum við einfaldlega að búa yfir þeim tækjum sem best eru til þess fallin að skila árangri til lengri tíma litið.

Auðvitað er evra ekki töfralausn og það verða engin dramatísk umskipti á einni nóttu. En áhrifin munu koma fram, smátt og smátt, um hver mánaðamót í lífi allra venjulegra Íslendinga með auknu trausti á stöðugleika til framtíðar Við vitum að það mun gerast vegna þess að Evran hefur alstaðar skilað þessum árangri þar sem hún hefur verið tekin upp.

Kostirnir eru augljósir en við fórnum ekki hverju sem er fyrir hagstæðara vaxtaumhverfi. Við viljum tryggja forræði íslensku þjóðarinnar yfir nýtingu sjávarauðlindarinnar sem og tryggja fæðuöryggi og hagfelld skilyrði fyrir íslenskan landbúnað og byggðir landsins.

Um þetta munu aðildarviðræður snúast, að ná fram góðum samningi sem tryggir til frambúðar hagsmuni okkar í sjávarútvegi og landbúnaði. Það liggja beinlínis fyrir yfirlýsingar af hálfu mótaðilans að þar ríki skilningur á sérstöðu Íslands í þessum málum og að leitast verði við að komast að niðurstöðu sem samrýmist okkar hagsmunum. Það er í raun fáheyrt að samningaviðræður hefjist á þeim nótum. Vitaskuld er ekkert fast í hendi og við munum þurfa að vinna fyrir góðri niðurstöðu. En við munum aldrei vita ef við ekki látum á það reyna. Samningaviðræður munu ekki bara leiða í ljós hvaða kröfum við náum fram. Þær verða líka eins konar prófsteinn á þau áhrif sem Ísland getur haft innan Evrópusambandsins.

Í dag erum við í ótrúlega góðri stöðu til þess að ganga til viðræðna. Við mætum sjálf til leiks í styrkleika og við mætum velvilja þeirra sem við ætlum að semja við. Við höfum í raun engu að tapa en allt að vinna. Við höfum fengið loforð um að aðlögun að regluverki ESB muni ekki hefjast nema aðildarsamningur taki gildi og slíkur samningur kemst ekki á nema þjóðin samþykki í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu að loknum viðræðum. Það væri mikið glapræði að láta slíkt tækifæri úr greipum ganga. Skrifum söguna okkar sjálf, þjóð meðal þjóða sem þorir að láta til sín taka.

Því þegar allt kemur til alls er þetta spurning um þau grundvallargildi sem skilgreina hver við erum, og hvernig við tryggjum sjálfstæði okkar til þess að lifa eftir þessum gildum. Mannréttindi, lýðræði, frelsi, jafnrétti, sjálfbærni og samstaða. Okkur farnast best í nánu samstarfi við þær vinaþjóðir sem deila þessum gildum með okkur og byggja samskipti sín á gagnkvæmri virðingu, almennum reglum og þeirri trú að frjáls viðskipti efli alla dáð.

Í dag erum ekki að ekki að taka endanlega ákvörðun um framtíðina, heldur greiðum við atkvæði um hvernig við ætlum að hugsa um framtíðina og á hvaða forsendum við ætlum að nálgast mikilvægustu ákvarðanir sem þjóð getur tekið. Ætlum við að gera það upplýst og að athugðu máli, á eigin forsendum, með okkar gildi að leiðarljósi, fullveðja og sjálfráða, eða ætlum við að hika, bíða og sjá hvað rekur á okkar fjörur í ólgusjó alþjóðamála, án þess að hafa skýra framtíðarsýn sem tekur mið af nýjum veruleika í breyttum heimi. Vona að þetta reddist? Skynsemin segir okkur að spyrja um báða þessa kosti: hvað er það versta sem gæti gerst?

Skynsemin og hjartað segja okkur að segja JÁ við möguleikum, JÁ við tækifærum og JÁ við hugrakkri sjálfstæðri þjóð.