Eiga lýðræðisríki að mæta áróðri með bönnum?
Júlíus Valsson skrifar:
Verða Íslendingar lögsóttir af ESB fyrir „upplýsingaóreiðu“?
Evrópa hefur lengi lýst sjálfri sér sem varnarmúr tjáningarfrelsis, fjölmiðlafrelsis og réttar almennings til upplýsinga. Nú reynir á hvort sú sjálfsmynd standist þegar stjórnvöld telja sig standa frammi fyrir hættulegum áróðri. Bann Evrópusambandsins við dreifingu efnis frá rússnesku ríkismiðlunum RT/Russia Today og Sputnik sýnir að mörkin milli varna gegn áróðri og pólitískrar ritskoðunar eru orðin óþægilega óskýr.
Útsendingar RT stöðvaðar
Eftir innrás Rússa í Úkraínu í febrúar 2022 ákvað ESB að stöðva útsendingar RT og Sputnik innan sambandsins. Ráðið rökstuddi ákvörðunina með því að miðlarnir væru undir stjórn rússneska ríkisins og tækju þátt í skipulagðri upplýsingamisnotkun til stuðnings árásarstríði Rússa. Það er ekki langsótt mat. RT er ekki saklaus fréttastofa í venjulegum skilningi, heldur hluti af áróðurskerfi Kreml.
En mikilvægustu spurningunni er enn ósvarað: á lýðræðisríki að mæta áróðri með bönnum?
Réttur almennings skertur
Þegar stjórnvöld taka sér vald til að banna heilar fréttaveitur er ekki aðeins verið að loka á lygar. Þá er jafnframt skertur réttur almennings til að sjá, bera saman, gagnrýna og dæma sjálfur. Forsendan verður sú að borgararnir séu ekki færir um að greina áróður frá upplýsingum nema ríkið grípi inn í. Slíkt vald er varhugavert, jafnvel þegar því er beitt gegn ógeðfelldum og hættulegum áróðri.
Þróunin hefur ekki einangrast við sjónvarpsútsendingar. Bannið nær einnig til vefsíðna, samfélagsmiðla, leitarvéla, hýsingaraðila og annarra sem gera efnið aðgengilegt. Þar með er málið ekki lengur bundið við rekstur rússneskra ríkisfjölmiðla. Það snertir sjálft stafrænt upplýsingalandslag almennings.
Dómur Evrópudómstólsins
Dómur Evrópudómstólsins í máli C-67/25, Traugott Ickeroth, frá 2. júlí 2026 undirstrikar þessa hættu. Málið laut að þremur Þjóðverjum sem birtu myndbönd frá RT Germany á opinberri vefsíðu, án aðgangsgjalds og með fjármögnun frá frjálsum framlögum. Þýskur dómstóll velti því fyrir sér hvort slíkir einstaklingar gætu talist „rekstraraðilar“ í skilningi reglna ESB. Svarið frá Lúxemborg var afdráttarlaust: bannið getur náð til hvers þess sem gerir efnið aðgengilegt almenningi, óháð hagnaðarsjónarmiðum. Samkvæmt þýskum lögum getur brot af þessu tagi varðað allt að fimm ára fangelsi.
Breytt landslag
Hér hefur orðið eðlisbreyting. Bann sem upphaflega var kynnt sem aðgerð gegn ríkisreknum áróðursmiðlum hefur nú áhrif á almenna borgara sem endurbirta efni frá bönnuðum miðli. Sökin liggur þá fyrst og fremst í upprunanum. Innihaldið sjálft skiptir minna máli. Það er hættulegt fordæmi.
Hvað segja alþjóðalög og samningar?
Auðvitað er tjáningarfrelsi ekki takmarkalaust. Mannréttindasáttmáli Evrópu heimilar skorður vegna þjóðaröryggis og almannaöryggis. Alþjóðasamningurinn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi kveður á um að stríðsáróður skuli bannaður með lögum. En slíkar takmarkanir verða að vera þröngar, nauðsynlegar og hóflegar. Almennt bann við efni frá heilum miðli, án þess að meta hvert tilvik sérstaklega, teygir meðalhófið til hins ítrasta.
Stjórnvöld tala gjarnan um baráttu gegn „upplýsingaóreiðu“. Orðið hljómar tæknilegt og hlutlaust. Í reynd getur það orðið víðtækt stjórntæki. Það sem í dag er réttlætt með vísan til rússnesks áróðurs getur síðar orðið fordæmi fyrir aðgerðum gegn óþægilegum skoðunum, óvinsælum miðlum eða pólitískri gagnrýni.
Ritskoðun birtist sjaldnast undir eigin nafni. Hún kemur klædd í búning neyðar, öryggis og ábyrgðar. Hún hefst oft gagnvart þeim sem fáir vilja verja. Þess vegna skiptir þetta mál máli. Það þarf ekki að hafa neina samúð með Kreml, RT eða rússneskum stríðsáróðri til að sjá hættuna.
Verða Íslendingar lögsóttir af ESB fyrir „upplýsingaóreiðu“?
Íslendingar ganga til atkvæða um aðildarumsókn að ESB 29. ágúst. Í þeirri umræðu hefur mest verið rætt um vexti, gjaldmiðil og matarverð. En spurningin um það hvernig sambandið umgengst tjáningarfrelsi borgara sinna á erfiðum tímum á ekki síður erindi við íslenska kjósendur.
Stríðið í Úkraínu er raunverulegt. Rússneskur áróður er raunverulegur. En frelsið sem Evrópa segist verja er líka raunverulegt. Það má ekki verða fyrsta fórnarlamb upplýsingastríðsins.
