Júlíus Valsson skrifar:

Utanríkisráðherra Íslands hefur valið sér þægilega myndlíkingu fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna þ. 29. ágúst n.k. Þá eigi Íslendingar að „kíkja í pakkann“ og sjá hvað Evrópusambandið bjóði. Orðalagið lætur ferlið líta út eins og saklausa og óbundna könnun milli tveggja jafnstæðra samningsaðila. Raunveruleikinn er þó allt annar. Alþingi hefur samþykkt að spurt verði hvort Ísland eigi að „hefja aðildarviðræður að nýju“, en yfirlýst markmið slíkra viðræðna er í raun að sækja um aðild og undirbúa umsóknarríki fyrir aðild að ESB. Ekkert annað.

Ekki platar ESB?

Framkvæmdastjórn ESB lýsir viðræðunum þannig að þær snúist um upptöku og framkvæmd regluverks sambandsins, acquis communautaire. Umsóknarríkið getur samið um aðlögunartíma, tæknilegar útfærslur og afmörkuð sérákvæði. Grunnreglurnar eru hins vegar algjörlega skýrar. Þær eru ekki óskrifað blað. Þegar ríkisstjórnin segir að aðeins með viðræðum verði ljóst hvað aðild felur í sér er verið að beita blekkingum. Meginramminn liggur fyrir. Óvissan snýst einungis um það hvort Ísland geti fengið víðtækar og varanlegar sérlausnir.

Veikasti hlekkurinn

Veikasti hlekkurinn er sjávarútvegurinn. Utanríkisráðherra hefur talað af mikilli vissu um að tryggja megi fullt eða varanlegt íslenskt forræði yfir fiskveiðiauðlindinni. Samkvæmt stofnsáttmálum ESB fellur verndun lífrænna auðlinda hafsins undir sameiginlegu fiskveiðistefnunni hins vegar undir einkavald ESB. Fiskiskip aðildarríkjanna lúta sameiginlegum reglum um aðgang, veiðiheimildir og stjórnun stofna.

Ísland gæti samið um hagstæða kvótahlutdeild í flökkustofnum, aðgangstakmarkanir, aðlögunartíma eða sérstaka framkvæmd. Slíkt jafngildir ekki óskoruðu innlendu forræði. Tilvísanir ráðherrans til norrænna landbúnaðarreglna og dönsku sumarhúsaundanþágunnar breyta litlu þar um. Þær lausnir eru innan viðkomandi stefnu ESB og varða ekki einkavald sambandsins yfir verndun fiskistofna. Loforðið stenst því aðeins ef ESB samþykkir fordæmalausa eða mjög víðtæka undanþágu frá einni af grunnreglum sínum.

Hvað merkir „sæti við borðið“?

„Sætið við borðið“ er annað dæmi um rétta fullyrðingu sem fær meira vægi en hún ber. Ísland fengi atkvæði í ráðherraráðinu og fulltrúa í stofnunum sambandsins. Um 80 prósent lagasetningar ráðsins fara þó eftir reglum um aukinn meirihluta: 55 prósent ríkja sem hafa að baki 65 prósent íbúa sambandsins. Stöðvunarminnihluti þarf að minnsta kosti fjögur ríki. Smáríki hefur því áhrif með bandalögum, en ræður litlu eitt og sér.

Hvað með EES-samninginn?

Núverandi EES-staða er jafnframt stundum máluð áhrifalausari en hún er. Ísland hefur vissulega ekkert lokaatkvæði við lagasetningu ESB, en íslenskir sérfræðingar taka þátt í undirbúningi gerða, EFTA-ríkin geta lagt fram formlegar athugasemdir og nýjar reglur verða hluti EES-samningsins með samhljóða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Aðild færði Íslandi atkvæði, en jafnframt yrði gildissvið sameiginlegra ákvarðana mun víðtækara.

Mun aðild Íslands að ESB styrkja fullveldið?

Fullyrðingin um að aðild „styrki fullveldi“ stenst ekki neina skoðun. Stærðfræðingar eru enn að klóra sér í hausnum yfir þessari vitleysu. Aðild gæti þó aukið möguleika Íslands til að hafa áhrif á sameiginlegar ákvarðanir en hún flytti um leið sjálfstætt ákvörðunarvald til stofnana ESB á sviðum á borð við sjávarútveg, tolla, utanríkisviðskipti og síðar peningamál. Ríkisstjórnin viðurkennir sjálf að stjórnarskrárbreytingar yrðu nauðsynlegar áður en aðild gæti tekið gildi.

Platið

Ráðherrann kann að plata, það hefur forsætisráðherrann lært. Platið og veikleikinn í málflutninginum felst í því að samningsmarkmið, vonir og mögulegar sérlausnir eru kynntar með orðalagi sem gefur til kynna að von sé að mjög jákvæðri niðurstöðu þvert á yfirlýsingar ráðamanna innan ESB.

Hafa ber í huga að „Já“ í ágúst er ekki bara einfalt samþykki fyrir hlutlausri upplýsingaleit. Það setti Ísland aftur inn í umsóknar- og aðlögunarferli sem stefnir að fullri aðild að ESB. Þjóðin hefur hvorki verið nægilega upplýst um hvað stjórnvöld vonast eftir í „samningum“ né  heldur hvaða varanlegu skyldur fylgja „pakkanum“, sem þegar er til og sem eru í raun ófrávíkjanlegar. Þar liggja blekkingar Þorgerðar.

Heimildir

1. Alþingi. (2026). Tillaga til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu, þskj. 875, 516. mál. (Alþingi)
2. Alþingi. (2026). Þingsályktun nr. 14/157 um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið. (Alþingi)
3. European Commission. (2026). Glossary: Accession negotiations and the acquis. Directorate-General for Enlargement and Eastern Neighbourhood. (Enlargement and Eastern Neighbourhood)
4. European Union. (2013). Regulation (EU) No 1380/2013 on the Common Fisheries Policy. Official Journal of the European Union. (EUR-Lex)
5. European Free Trade Association. (2026). Decision shaping and the EEA Joint Committee. (European Free Trade Association (EFTA))