Mikið hefur verið rætt um veikingu og mögulegt hrun svonefndrar veltihringrásar Norður-Atlantshafsins (AMOC) vegna hnattrænnar hlýnunar af völdum manna. Hringrásin bar hlýjan sjá suður úr höfum norður á bóginn og gerir aðstæður við Norður-Atlantshafs vistlegri en þær væru ella.
Hryndi hringrásin, eins og þekkt er að gerst hefur í jarðsögunni, hefði það gríðarleg áhrif á loftslag og veðurfar á Íslandi og víðar við Norður-Atlantshafið. Talað hefur verið um að meðalhiti á Íslandi gæti lækkað um allt að níu gráður.
Loftslagsráð, sem veitir íslenskum stjórnvöldum ráð um loftslagsmál, segir nýjar og nýlegar rannsóknar hafa dregið úr óvissu á mati á veikingu AMOC á þessari öld. Þær bendi til þess að hringrásin gæti veikst um helming fyrir aldamót. Óvíst sé hversu mikið hún geti veikst áður en hún stöðvist alveg.
„Þær vísbendingar sem fram hafa komið um veikingu veltihringrásarinnar eru það afgerandi að þegar þarf að bregðast við með stórauknum aðgerðum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda,“ segir ráðið í minnisblaði til umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Eina lausinin að draga hratt úr losun
Mögulegt er einnig talið að nokkru áður en til hruns hringrásarinnar komi verði farið yfir vendipunkt þar sem hrun verður mjög líklegt eða jafnvel óumflýjanlegt. Viðvörunarkerfi, sem rætt hefur verið um að koma upp, muni því líklega vara við breytingum sem verð þá þegar of seint að stöðva.
„Þegar endanleg fullvissa liggur fyrir um að farið hafi verið yfir vendipunkt yrði of seint að koma í veg fyrir hrun,“ segir í minnisblaðinu.
Eina raunhæfa leiðin til þess að draga úr áhættunni á að AMOC veikist frekar að hrynji er að standa vörð um ýtrustu markmið Parísarsamningsins, að mati Loftslagsráðs. Draga þurfi hratt og markvisst úr losun gróðurhúsalofttegunda og auk samhliða bindingu kolefnis.
„Þar þarf bæði að nýta náttúrulegar lausnir til kolefnisbindingar og viðurkenndar tæknilegar aðferðir við föngun, geymslu og hagnýtingu kolefnis.“
Þurfa að vinna áhættumat og meta áhrif frekar
Ríkisstjórnin setti mögulegt hrun AMOC á dagskrá þjóðaröryggisráðs í haust. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra skipaði starfshóp um vendipunkta sem tengjast loftslagi með sérstaka áherslu á örlög AMOC.
Starfshópurinn á meðal annars að taka saman vísindalega þekkingum um mögulegrar breytingar á AMOC og áhrif á Ísland í minnisblaði til ráðherra og móta sýn á viðbrögð stjórnvalda. Í hópnum eiga meðal annars sérfrðingar frá Háskóla Íslands, Veðurstofu Íslands og Hafrannsóknastofnun sæti.
Loftslagsráð segir brýnt að stjórnvöld geri skýra grein fyrir þeim afleiðingum sem það hefur að skilgreina hrun AMOC sem þjóðaröryggismál.
„Þessi ákvörðun hefur vakið alþjóðlega athygli og er mikilvægt að Ísland sýni með afgerandi hætti þýðingu þess að setja veikingu eða hrun AMOC í þetta samhengi.“
Nauðsynlegt sé að meta áhrif veikingar og hruns AMOC með ítarlegri hætti en gert hafi verið hingað til. Gera þurfi áhættumat og meta hagræn og samfélagsleg áhrif, til dæmis á fjárfestinar og hagþróun ef líkur á veikingu og hruni aukist enn frekar.
Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti og stofnandi Hringborðs Norðurslóða, vakti nýlega athygli með ummælum um að mögulegt hrun AMOC ætti að vera helsta áhyggjuefni Íslendinga. Furðaði sig hann á því hversu takmarkaða athygli mögulegt hrun fengi á meðal stjórnmálamanna og fjölmiðla.
Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) er hluti af þeim meginhafstraumum sem dreifa varma um jörðina frá miðbaugi og í átt að pólunum. Hlýr og saltur yfirborðssjór streymir frá hitabeltinu norður Atlantshaf þar sem hann kólnar og sekkur og myndar svonefndan djúpsjó. Hann streymir svo í hyldýpinu suður á bóginn þar sem hann vellur upp og hringrásin heldur áfram.
Áhyggjur af veikingu AMOC snúast meðal annars um gríðarlegt innflæði ferskvatns vegna bráðnunar Grænlandsjökul og aukinnar úrkomu. Bráðnunarvatnið gerir sjóinn minna saltan og eðlisléttari þannig að hann sekkur síður. Þannig hægist á hringrásinni. Dæmi eru úr jarðsögunni um að hringrásin stöðvist alveg á hlýskeiðum.
Veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) er hluti af þeim meginhafstraumum sem dreifa varma um jörðina frá miðbaugi og í átt að pólunum. Hlýr og saltur yfirborðssjór streymir frá hitabeltinu norður Atlantshaf þar sem hann kólnar og sekkur og myndar svonefndan djúpsjó. Hann streymir svo í hyldýpinu suður á bóginn þar sem hann vellur upp og hringrásin heldur áfram.
Áhyggjur af veikingu AMOC snúast meðal annars um gríðarlegt innflæði ferskvatns vegna bráðnunar Grænlandsjökul og aukinnar úrkomu. Bráðnunarvatnið gerir sjóinn minna saltan og eðlisléttari þannig að hann sekkur síður. Þannig hægist á hringrásinni. Dæmi eru úr jarðsögunni um að hringrásin stöðvist alveg á hlýskeiðum.
